• Nếu bằng hữu muốn bàn thảo chung vui với các cao thủ trong Cốc th́ bằng hữu cần đăng kư danh tánh (bấm vào ḍng "đăng kư danh tánh" để bắt đầu ghi tên gia nhập.

Thông báo

Collapse
No announcement yet.

Nhong nhong cưỡi ngựa "B́nh Kho" - [Nguyễn Dư]

Collapse
X
  • Filter
  • Time
  • Show
Clear All
new posts

  • Nhong nhong cưỡi ngựa "B́nh Kho" - [Nguyễn Dư]

    Nhong nhong cưỡi ngựa "B́nh Kho" - [Nguyễn Dư]


    Ai đă sống quăng đời từ sáu, bảy, đến mười hai, mười ba tuổi, trên dải đất Việt Nam, từ Bắc vào Nam, chắc đều biết vài ba kiểu đáo.

    Đáo là tṛ chơi của con trai. Con gái th́ nhảy giây, đánh chuyền...C̣n ǵ vui nhộn cho bằng một sân trường trong giờ ra chơi. Dưới bóng mát của cây bàng, cây sấu hay cây phượng, cây me, chỗ này một nhóm đánh đáo, chỗ kia một đám đá cầu , bắn bi. Reo ḥ cứ như là mổ ḅ... Giờ chơi bao giờ cũng quá ngắn ngủi. Lũ trẻ c̣n tiếc rẻ ván đáo dở dang, hẹn nhau hôm sau tiếp tục. Nếu hôm sau là chủ nhật th́ sao ? " Eo ơi ! lâu thế th́ làm sao đợi được ? ". Phải hẹn tới nhà nhau mà " đánh " tiếp chứ.

    Trẻ con ham mê đánh đáo lắm...Chả cứ ǵ trẻ con, ngay cả người lớn cũng có nhiều người mê tơi v́ đáo ! "Đáo" là cái tṛ ǵ mà quyến rũ như vậy ? Muốn biết là tṛ ǵ th́ ta chỉ việc lật ...Mà thôi hăy khoan... Chuyện chữ nghĩa lát nữa hăy bàn...

    Mời bạn đi xem đánh đáo kẻo muộn (1)(2).


    Huyện Vĩnh Lạc, tỉnh Vĩnh Phú, hàng năm tổ chức chơi " đáo đá " vào ngày mồng 6 tháng giêng, để chọn người làm chủ tế ở đ́nh cho suốt năm. Những người được làng cử ra chơi phải hội đủ mấy điều kiện : trên 50 tuổi, đông con cháu, gia đ́nh đạo đức, không tang chế.

    Tại sân đ́nh, người ta đào một cái hào. Đào xong, chính ông lí trưởng tự tay trồng hai cái cọc trong hào. Lúc chơi đáo, cứ hai cụ một ra chơi. Từ bờ hào, mỗi cụ được dùng sáu viên đá để ném vào cọc của ḿnh. Cụ nào ném trúng giữa thân cọc, chỗ có dán tờ giấy điều là thắng cuộc, sẽ được làm chủ tế.

    Làng Lũng Ngoại, tỉnh Vĩnh Yên chơi "đáo hú ", gần giống đáo đá. Người chơi vừa hú vừa ném viên đá sao cho trúng chân cọc. Mỗi người chỉ được ném một viên đá.

    Làng Vọng Nguyệt, tỉnh Bắc Ninh có tục tổ chức đánh "đáo lỗ " tại sân đ́nh vào ngày mồng 4 tháng giêng.

    Tại mỗi đầu sân người ta đào 4 lỗ đủ rộng và sâu để có thể ném một viên gạch vào. Làng chọn 8 người có chức sắc ra chơi đáo . Những người này mặc bộ quần áo tế, chia làm hai phe, mỗi phe 4 người. Một hồi chiêng trống nổi lên báo hiệu bắt đầu tṛ chơi . Mỗi người cầm một viên gạch nhắm ném vào lỗ của đối phương. Ai ném trúng, được vào ngồi chiếu cỗ của làng. Ném không trúng th́ phải lấy tà áo bọc viên gạch, đem đến bỏ vào lỗ. Bỏ rồi, đến trước bàn thờ thành hoàng làng khấn : "Con trót vụng về để thua ván đáo, vạn lạy ngài, xin ngài xá tội cho con".

    Nổi tiếng và b́nh dân nhất có lẽ là "đáo đĩa" được tổ chức tại Bắc Ninh và Bắc Giang.

    Người chơi đáo đứng ở vạch cấm, ném đồng tiền vào một chiếc đĩa đặt trong một cái mẹt. Nếu đồng tiền nằm trong đĩa th́ người chơi (nhà con) thắng giải. Văng ra mẹt th́ thua, người tổ chức (nhà cái) ăn đồng tiền ấy. Văng ra khỏi mẹt, rơi xuống đất th́ ḥa, người chơi được lấy lại đồng tiền.

    Đáo đĩa khó hay dễ, tùy theo đĩa nhỏ hay lớn, vạch cấm xa hay gần. Giải thưởng có thể bằng tiền hay gói trà tàu, hoặc vuông nhiễu điều.

    Có nơi thay đổi cách chơi, biến đáo đĩa thành "đáo ô ". Chiếc đĩa được thay bằng chiếc khay kẻ ô. Mỗi ô được sơn màu trắng hay đen để phân biệt ô được, ô thua. Người chơi đứng ở vạch cấm ném đồng tiền vào khay. Tiền nằm trong khay th́ theo màu ô mà định được thua. Tiền văng ra ngoài khay th́ ḥa.

    Đáo đĩa, đáo ô là hai tṛ chơi thường có ăn thua tiền bạc giữa nhà cái và nhà con. Nếu chỉ muốn mua vui, thử thời vận đầu năm, hay chỉ muốn khoe tài giữa bạn bè th́ chơi "đáo cọc" của làng Lũng Ngoại, tỉnh Vĩnh Yên.

    Người ta trồng một cái cọc ở một mé sân đ́nh. Đầu cọc cắm cờ ngũ sắc, vừa đẹp vừa dễ thấy từ xa. Sáng mồng 3 Tết, ông tiên chỉ của làng làm lễ tại đ́nh, rồi ra ném viên đá đầu tiên, khai mạc cuộc chơi. Người chơi đáo đứng ở vạch cấm, ném những viên đá tṛn tới chân cọc. Viên đá của ai nằm gần chân cọc nhất th́ người đó thắng cuộc. Tṛ chơi càng hào hứng, vui nhộn mỗi khi có ai nhắm đánh văng bật viên đá của người khác ra xa chân cọc !

    Chơi đáo tại hội làng là thú vui của người lớn, đúng hơn là của các ông. "Phép vua thua lệ làng". Lệ làng là như vậy ! Trẻ con chỉ được quyền chầu ŕa, vỗ tay. Nghĩ cũng tức thật ! Chẳng lẽ con cháu cứ đứng nh́n cha ông vui chơi ? Bỗng một ngày nào đó, trong đám trẻ nảy ra một bộ óc thông minh đầy sáng tạo, dám nghĩ rằng " Lệ làng phải hàng... luật trẻ ". Bộ óc này đă cả gan cải tiến, đổi mới những kiểu chơi của người lớn thành những tṛ tiêu khiển hoàn toàn của trẻ con : đó là những lối đánh đáo ngoạn mục và hào hứng.
    Phổ biến nhất phải kể hai món "đáo lỗ ""đáo tường ".

    [img]../images/danhdao.jpg[/img]


    Đáo lỗ chơi chỗ nào cũng được, bao nhiêu người chơi cũng được, trừ...chơi một ḿnh ! Chỉ cần khoét một cái lỗ dưới đất, to nhỏ, nông sâu tùy theo thỏa thuận giữa người chơi. Muốn dễ chơi th́ khoét lỗ to và sâu nằm giữa băi đất. Những tay lăo luyện th́ chỉ cần một lỗ vừa khít kích thước đồng cái, thường là đồng hai hào ngày xưa, xấp xỉ bằng đồng 1 euro (tiền của Cộng đồng Châu Âu). Để làm tăng thêm khó khăn, các bậc đàn anh thường chọn chỗ đất nghiêng, khoét lỗ gần một chướng ngại vật, cạnh một gốc cây, sát một mảnh chai chẳng hạn ! Cạnh lỗ kẻ một lằn mức. Cách lằn mức này độ hai, ba mét là vạch cấm. Đáo lỗ có nhiều luật lệ, tùy theo giao ước giữa người chơi.

    Bắt đầu phải "đi cái" để định thứ tự chơi. Từ vạch cấm, ai thảy đồng cái gần lỗ nhất (trường hợp lí tưởng là...bít kín lỗ), được chơi trước. Người chơi đứng ở vạch cấm thảy tiền đáo (tiền góp) lên quá lằn mức. Nếu có đồng nằm dưới lằn mức th́ bị thua hoặc bị phạt, phải góp thêm tiền. Đồng nào chạm hoặc rơi vào lỗ th́ người khác được quyền đặt lại vào bất cứ vị trí nào. Trường hợp có nhiều đồng chồng dính lên nhau, người khác được tùy ư xếp lại thành đống lớn. Nếu người chơi đánh tan hết đống tiền th́ thắng ván đáo, đánh tan một phần th́ chỉ được những đồng đánh tan nàỵ Đây là lúc phải "bày binh bố trận " sao cho khéo, phải nghĩ ra những mẫu kiến trúc tân ḱ, đụng đến là văng tung toé, va chạm lung tung, người chơi sẽ bị phạt. Nếu không có tiền chồng dính nhau, th́ người khác được chỉ định bất cứ đồng nào, người chơi phải đánh trúng đồng đó. Đặc biệt là đồng nằm đụng lằn mức, đánh trúng nhưng vẫn c̣n phải nằm đụng lằn mức ! Lúc đánh, nếu chạm bất cứ đồng nào khác, ngoài những đồng được chỉ định, là bị phạt. Đánh văng xuống dưới lằn mức hoặc chạm vào lỗ cũng bị phạt !

    Lúc bắt đầu một ván đáo, mỗi đứa góp vài ba hào. Sau vài lần phạt, số tiền cứ tăng dần. Thỉnh thoảng có ván lên đến mấy đồng, bàn tay trẻ con cầm không hết, cả bọn phải đồng ư lấy bớt để ra ngoài ! Bắt đầu hồi hộp, gay cấn rồi đấy !

    Có những cú đánh "thần sầu quỷ khốc ", đáng được ghi vào sách vở ! Có những ván "bất phân thắng bại ", cuối cùng đành phải ḥa. Cao thủ gặp nhau mà lị !

    Kẻ mới nhập môn làng đáo, c̣n e ngại đáo lỗ khó chơi, thường bắt đầu bằng "đáo điệu", c̣n gọi là "đáo thủ ". Đáo điệu dễ hơn đáo lỗ ở chỗ...không có lỗ. Chỉ có lằn mức và vạch cấm. Giản dị hơn nữa th́ chỉ khoét lỗ, không vạch lằn mức. Từ vạch cấm, thi nhau thảy đồng tiền vào lỗ. Tṛ chơi này có nơi cũng gọi là "đáo lỗ ", có nơi chỉ gọi trống không là đáo để phân biệt với đáo lỗ có nhiều luật lệ kể ở trên.

    Tại các thành phố lớn, vỉa hè được tráng xi măng, nhiều lúc không t́m ra khoanh đất để khoét lỗ, đành phải vẽ một ṿng tṛn con con thay vào. Cách chơi tuy không thay đổi nhưng tṛ chơi đă giảm mất đôi phần thú vị. Thảy đồng cái vào lỗ là cả một tích lũy kinh nghiệm, kết quả của luyện tập lâu ngàỵ Đất mềm hay cứng, nhẵn hay mấp mô ? tùy địa h́nh mà đưa ra lối chơi thích hợp. Thảy tiền trên nền xi măng th́ c̣n ǵ là hứng thú, hấp dẫn ! C̣n đâu cái khoảnh khắc hồi hộp nh́n đồng tiền lướt nhẹ trên mặt đất, từ từ bít kín lỗ đáo ?

    Đứa khó tính bĩu môi "Chán bỏ xừ ". Thế là cả bọn nhao nhao "Ừ, chán bỏ xừ, chơi đáo tường thích hơn ".

    "Đáo tường ", c̣n gọi là "đáo đập ", chỉ cần một lằn mức. Lúc chơi đập đồng tiền vào tường cho văng rạ Đồng nào nằm gần lằn mức là hơn, vượt quá là thua. Đứa thứ nhất được lấy đồng của ḿnh chọi đồng của đứa thứ nh́. Chọi trúng th́ được ăn đồng ấy và được chọi tiếp đồng của đứa thứ ba...Nếu chọi không trúng đồng nào th́ đến lượt đứa có đồng ấy được chọi những đồng tiếp theo. Cứ lần lượt như vậy cho đến hết.

    Đáo tường chơi mau chán v́ có ít luật lệ. Nếu chán th́ c̣n "đáo móc ", gần giống đáo tường, chỉ khác ở chỗ lúc đập đồng tiền vào tường, bắt buộc phải đập móc, nghĩa là phải vung tay theo chiều từ dưới lên trên. Đồng tiền văng theo đường cầu vồng trước khi chạm mặt đất.

    Khó khăn lớn nhất của đáo tường, đáo móc là kiếm cho ra một bức tường để chơi mà không bị người lớn xua đuổi ! Nhiều khi không kiếm ra tường phải đập tạm vào cột, vào gốc cây. "Cười gượng c̣n hơn mếu "!

    Sau một buổi đáo sôi nổi, bức tường được trang điểm lấm tấm, đẹp như mặt rỗ hoa ! Bọn trẻ không hiểu nổi tại sao các bậc cha mẹ lại không ưa, không thích, thậm chí c̣n ghét hai món đáo này ?

    Thỉnh thoảng gặp cơn khó khăn, cả bọn trần như nhộng , không có đồng xu dính túi, hoặc bị mẹ cấm đánh bạc , chỉ c̣n nước rủ nhau giải trí lành mạnh , đánh đáo bằng một nắm xèng. Đồng xèng là cái nắp bia bằng sắt được đập cho thành h́nh tṛn bằng phẳng. Đồng cái là một mảnh ngói hay một miếng gạch con con.

    Mấy đứa thua phải làm ngựa cơng đứa được, chạy nhong nhong quanh gốc cây, hay chạy rồng rắn lượn qua lượn lại một ṿng. Ngô Quư Sơn gọi con ngựa của trẻ con này là "ngựa B́nh Kho " (le cheval B́nh Kho)(2). Nhưng ông không cắt nghĩa, không nói tại sao lại gọi như vậy ? Ngô Quư Sơn đă treo lủng lẳng một cái dấu hỏi trước mặt mọi người.

    Đă từng một thời mê đánh đáo, khoái chí quất ngựa nhong nhong bù lại những lúc phải cong lưng chở nặng chạy loanh quanh, tôi cứ bứt rứt, muốn t́m cho ra con ngựa B́nh Kho này.

    [img]../images/binhkho.jpg[/img]


    Tôi tự đặt câu hỏi :

    1) B́nh Kho là tên người, tên một giống ngựa, hay tên một nơi nuôi ngựa nổi tiếng ?

    T́m kiếm trong mấy bộ sách sử kí, địa lí, phong tục đang có th́ không thấy tên B́nh Kho.

    2) B́nh Kho là do đọc trại từ tên nào khác ?

    Tôi t́m được ba tên phát âm gần giống B́nh Kho :

    - B́nh khấu, một chức quan đi dẹp quân làm loạn (Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quốc âm tự vị).

    - B́nh khung, một loại giường (Nguyên Hồng, Sóng gầm).

    - B́nh Khang, nơi nổi tiếng nuôi "ngựa người " của...người lớn (Nguyễn Du, Kiều).

    Trong ba tên, chỉ có "b́nh khấu " là tương đối sát nghĩa. "Ngựa b́nh khấu " có thể tạm hiểu là ngựa của ông quan có nhiệm vụ đi dẹp loạn. H́nh ảnh ông quan cưỡi ngựa, có lính đi hầu, rất thích hợp với tṛ chơi của trẻ con. Mặc dù thuở nhỏ chúng tôi chỉ biết con ngựa :

    Nhong nhong ngựa ông đă về
    Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn.

    Thật là may ! Phải reo lên là thích quá, sướng quá, gần đây tôi đă t́m ra tông tích con ngựa B́nh Kho , trong bộ tranh dân gian Oger. Tấm tranh vẽ trẻ con làm ngựa chơi đùa. Tên tranh được viết là "Làm ngựa B́nh Vu " (hai chữ B́nh Vu tôi tạm đọc theo chữ hán).

    [img]../images/binhvu.jpg[/img]


    Vậy B́nh Vu là ǵ ?

    a) Tên B́nh Vu cũng như B́nh Kho, không có trong sách.

    b) Chữ B́nh có thể đọc ra tiếng nôm thành Bằng. Nếu vậy, phải trả lời câu hỏi : trẻ con làm ngựa bằng...ǵ ? Chỉ có thể bằng vai, bằng tay, bằng lưng, hay bằng kiệu. Mấy chữ nôm vai, tay, lưng, kiệu viết hoàn toàn khác chữ vu trong tranh.

    c) Chúng ta thử tra nghĩa của hai chữ b́nh vu .

    - Chữ b́nh , nghĩa là bằng phẳng, yên ổn. Chữ b́nh có rất nhiều chữ đồng âm. Ngoài những chữ b́nh được ghi trong cả hai cuốn Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh (3) và Hán Việt tự điển của Thiều Chửu (4), cuốn Thiều Chửu c̣n có thêm một chữ b́nh mà cuốn Đào Duy Anh không có. Đó là chữ b́nh (bộ nhân) , nghĩa là sai khiến, bắt làm một việc ǵ.

    - Chữ vu (cũng đọc là hu, Thiều Chửu), nghĩa là quanh co. Chữ này có đánh dấu cá, báo hiệu là không được đọc theo tiếng hán.

    B́nh vu đọc theo nghĩa, có thể là :

    - Bằng phẳng, quanh co. Tên tranh trở thành " làm ngựa chạy quanh co trên một mặt phẳng" (sân, vỉa hè). Rất đúng với h́nh học không gian ! Nhưng đặt trong bối cảnh bộ tranh dân gian, tả một tṛ chơi của trẻ con, tôi nghĩ rằng nghệ sĩ b́nh dân không giàu tưởng tượng, cầu ḱ đến mức đó !

    - Sai khiến, quanh co. Tên tranh bây giờ có nghĩa là "làm ngựa (bị sai khiến) chạy quanh co". Đúng là con ngựa nhong nhong thân yêu của chúng tôi. Đứa được bắt đứa thua cơng chạy một ṿng. Nhóc nào đă chơi đáo giải trí hẳn đều biết con ngựa này.

    Theo tôi, chữ b́nh trong tranh viết thiếu bộ nhân, thiếu cả dấu cá để lưu ư người đọc !

    Tại sao Ngô Quư Sơn lại đọc chữ vu thành chữ kho ? Tôi phỏng đoán có thể Ngô Quư Sơn nhầm chữ vu của tranh với chữ vu nghĩa là khoai(bộ thảo), rồi đọc âm khoai thành kho.

    Trở lại chuyện đáo.

    Đáo có từ thời nào ? Không ai trả lời đích xác được. Nhưng chắc chắn là đáo đă xuất hiện từ lâu, được chơi trong lễ hội cổ truyền của nhiều làng quê miền Bắc. Có giả thuyết cho rằng "đáo hú " của làng Lũng Ngoại được tổ chức để tưởng nhớ bà Lê Ngọc Trinh, một nữ tướng của Hai Bà Trưng, người đă bày ra tṛ chơi trong khi luyện tập binh sĩ (1).

    Tên đáo từ đâu mà ra ? Rất có thể là từ chữ đáo của tiếng hán, nghĩa là đến, đến nơi đến chốn. Chơi đáo chính là ném một vật ǵ đến cái đích.

    Định nghĩa của đáo là ǵ ? Chúng ta lật tự điển :

    - Đáo : cuộc chơi, đào lỗ dưới đất, đứng xa xa mà thảy vật ǵ nhằm lỗ (Huỳnh Tịnh Của) (5).

    - Đáo : Jeu d'enfants consistant à lancer une sapèque contre un but (Gustave Hue) (6).

    - Đáo : Tṛ chơi của trẻ em, ném đồng tiền hoặc vật tương tự vào một cái đích (Hoàng Phê) (7).

    Định nghĩa của Hoàng Phê gần giống định nghĩa của Gustave Hue.

    Cả ba định nghĩa trên đều c̣n thiếu sót. Huỳnh Tịnh Của chỉ nói đến đáo lỗ. Gustave Hue và Hoàng Phê lại bỏ quên mất... người lớn. Vâng, chính người lớn, các ông lớn ở làng, đă bày ra tṛ chơi đáo trước trẻ con.

    Văn Tân (8) định nghĩa một cách tổng quát hơn :

    - Đáo : Tṛ chơi quăng đồng tiền hay một vật ǵ vào một cái đích.

    Non nửa thế kỷ rồi mà đôi lúc c̣n bùi ngùi mường tượng đến cái đám tí nhau, được người đời liệt vào hàng thứ ba, sau quỷ và ma... Đứa c̣n đứa mất. Đứa lên ông, đứa xuống thằng. Phiêu bạt nơi đất Mỹ, trời Tây hay vẫn ngày ngày đi về mấy con đường năm xưa.

    Gặp lại, chắc chắn mấy mái tóc hoa râm chẳng ai nhận ra ai. Nhưng nếu gợi lại những buổi trưa hè, đánh đáo vă mồ hôi, th́ có lẽ tất cả sẽ cười ồ lên, ôm chầm lấy nhau !


    [Nguyễn Dư]

    (1)- Phan Thanh Hiền và một nhóm :Tṛ chơi dân gian Việt Nam -- NXB TP Hồ Chí Minh,1990.

    (2)- Ngô Quư Sơn : Jeux d'enfants du Vietnam -- Sudestasie, Paris, 1985 (in lại).

    (3)- Đào Duy Anh : Hán Việt từ điển -- NXB Trường Thi, Sài G̣n, 1957.

    (4)- Thiều Chửu : Hán Việt tự điển -- NXB TP Hồ Chí Minh, 1993.

    (5)- Huỳnh Tịnh Của : Đại Nam quốc âm tự vị -- NXB Rey, Saigon, 1895.

    (6)- Gustave Hue : Tự điển Việt-Hoa-Pháp -- NXB Trung Ḥa, 1937.

    (7)- Hoàng Phê và một nhóm : Từ điển tiếng Việt -- NXB Khoa học xă hội, Hà Nội, 1988.

    (8)- Văn Tân và một nhóm : Từ điển tiếng Việt -- NXB Khoa học xă hội, Hà Nội, 1977.
    Tiếng thưa như gió thoảng qua ...
    Tiếng mau xầm xập như trời đổ mưa ...
Working...
X