Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Tiểu sử

Phan Bội Châu sinh vào tháng Chạp năm Ðinh Mão, tức là năm Tự Ðức thư 20 (1867), cha mẹ đặt tên là Phan Văn San. Về sau, vì sợ phạm húy với Hoàng tử Vĩnh San, tức vua Duy Tân, con thứ của vua Thành Thái, nên đổi lại là Phan Bội Châụ Bội-Châu có nghĩa là đeo ngọc.

Sinh trưởng trong một gia đình lễ giáo, thân phụ ông là Phan Văn Phổ, một nhà nho chân chính rất trọng chữ thanh cần. Thân mẫu ông là bà Nguyễn Thị Nhàn, một nữ sĩ được tiếng là người đức hạnh.

Phan Bội Châu quê ở xã Ðông Liệt, tỉnh Nghệ An. Năm lên 3 tuổi, ông phải theo cha mẹ về ở nơi quê của nội tổ ở làng Ðan Nhiệm, tổng Xuân Liễm, huyện Nam Ðàn, tỉnh Nghệ An.

Từ thuở bé, Phan Bội Châu đã được hấp thụ một nền giáo dục rất chặt chẽ nhờ vào sự đảm đang nuôi nấng, dạy dổ của mẫu thân, nhưng phần lớn cũng nhờ vào sự nghiêm khắc của thân phụ, lúc bấy giờ làm nghề dạy học.

Phan Bội Châu rất mực thông minh. Năm lên 6 tuổi được cho đi học, chỉ trong ba ngày, ông học he^'t cuốn Tam Tự Kinh. Lên bảy tuổi học đến sách Luận ngữ, ông đã mô phỏng để làm cuốn Phan tiên sinh luận ngữ, có ý mỉa mai chúng bạn nên bị phụ thân quở phạt. Năm 1874, ở Nghệ An có phong trào Văn Thân, dù chỉ mới là một đứa bé lên tám, Phan Bội Châu cũng muốn noi gương của Trần Quốc Toản xưa đã giúp Hưng Ðạo Vương để đại phá quân Nguyên ở Bến Chương Dương nêu cao lá cờ phá cường tặc báo hoàng ân nên ông đã tụ tập bọn trẻ con lại để tập trận giả bằng những súng đạn do chính ông
làm ra.
Năm 1885, hưởng ứng phong trào Cần Vương, Phan Bội Châu tổ chức Sĩ-tử Cần Vương đội. Nhưng nhận thấy rằng công cuộc Cần Vương chỉ có thể đem lại kết quả tốt đẹp khi nào người lãnh đạo là một nhân vật có chân khoa bảng xuất thân, nhất là phải có danh vọng, ông phải đành quay về với lối học cử nghiệp.

Dù rất thông minh và hay chữ, Phan Bội châu thi Hương bao nhiêu lần vẫn trượt. Sở dĩ có chuyện lạ
như thế vì :

* Lối văn khoa cử không thích hợp với người đã có sẵn một tinh thần cách mạng. Do đó, Phan Bội Châu không chịu ép mình trong khuôn khổ của trường quy.

* Nhà nghèo, ông thường làm bài mướn để lấy tiền tại trường thị Ðã có lần vì phạm húy, ông bị bôi tên trong danh sách thí sinh trọn đời. Về sau, nhờ sự vận động của quan Tế-Tửu Trường Quốc Tử Giám là Khiêu Năng Tĩnh, thầy học của ông, ông được đi thi lại. Khóa thi Hương năm Canh Tý (1900), ông thi đỗ Thủ Khoa tại trường thi Nghệ An lúc bấy giờ ông đã 33 tuổi.

Năm 1901, ông có thi Hội nhưng không đỗ, ông cũng chẳng màng đến công danh nữa. Con đường cử nghiệp đối với ông chỉ là phương tiện giúp cho ông mưu đồ việc lớn, chớ chí khí của nhà cách mạng lão thành Phan Bội Châu đâu đã chịu gởi nơi trường khoa danh.

Tiếng tăm hay chữ và mảnh bằng Giải nguyên đã giúp Phan Bội Châu có uy tín trong việc lãnh đạo công cuộc khởi nghĩa Cần Vương. Ông bắt đầu hoạt động mạnh trong nước.

Sau khi Phan Ðình Phùng mất, phong trào Cần Vương xuống dần và cơ hồ tan rã, Phan Bội Châu đã nối chí nhà lãnh đạo tiền bối. Phan Bội Châu đứng ra kêu gọi dân chúng ở miền Thượng du khởi nghĩa.

Nhận thấy con đường cử nghiệp làm cho dân tộc đi đến chổ yếu hèn, Phan Bội Châu kêu gọi canh tân. Ðể khích động lòng ái quốc của nhóm sĩ phu và nhân dân trong nước, ông đã viết ra tập Lưu cầu huyết lệ tâm thư. Ông đã vào Nam ra Bắc để liên lạc với những nhà ái quốc trong nước để vận động cho cuộc cách mạng có kết quả.
Lúc bấy giờ, những người cùng chí hướng với Phan Bội Châu ở miền Trung như Ðặng Nguyên Cản, Ðặng Thái Thân, Trần Quý Cáp, Ngô Ðức Kế, Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh, Nguyễn Cần, ở miền Bắc có Nguyễn Thượng Hiền, Lê Ðại, Nguyễn Quyên, Lương Văn Can, ở miền Nam có Nguyễn Thần Hiến, Trần Chánh Chiếu. Phan Bội Châu cũng đã lên tận Yên Thế xin gặp Hoàng Hoa Thám. Ðể cho công cuộc Cần Vương được thống nhất, ông bàn với ông Tiểu La Nguyễn Văn Thành đồng tôn Kỳ Ngoại Hầu Cường Ðể lên làm Hội Chủ.

Nhận thấy còn phải có sự viện trợ của ngoại bang trong việc cách mạng kháng Pháp, ông bàn với các bạn cho ông được xuất dương.

Năm 1905, Phan Bội Châu xuống tàu, giả làm thương khách qua Tàu rồi sau đó sang Nhật.

Sau khi xuống tàu sang Hương Cảng rồi đến Nhật, Phan Bội Châu đến gặp Lương Khải Siêu, người lãnh đạo công cuộc duy tân của Trung Hoa và sau cuộc chính biến phải lưu vong sang Nhật. Tại đây, Lương Khải Siêu giới thiệu Phan Bội Châu với những vị chính khách Nhật như Bá tước Ðại Ôi và Khuyển Dương Nghị. Hai vị này khuyên ông nên về nước mời Kỳ Ngoại Hầu sang Nhật. Sau đó ít lâu, ông lại sang Nhật.

Năm 1906, Kỳ Ngọai Hầu Cường Ðể và nhiều du học sinh sang Nhật. Phan Bội Châu lại xin cho các du học sinh vào học ở Chấn Võ Học Hiệu và Ðồng Vạn Thư Viện. Cũng trong năm ấy, ông Phan Chu Trinh sang Hương Cảng và qua Nhật. Hai nhà cách mạng cùng họ Phan đã gặp nhau và luận bàn quốc sự. Dù Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu có bất đồng ý kiến, nhưng cả hai đều rất quý mến nhaụ

Cuối năm 1906, Phan Bội Châu lại về nước một lần nữa để dọ đường hầu để chở khí giới về cho Hoàng Hoa Thám ở Yên Thế.

Năm 1907, Phan Bội Châu lại trở sang Nhật. Sau khi ký thương ước với Pháp xong (năm 1908) chính phủ Nhật đã ra lệnh trục xuất những nhà cách mạng Việt Nam ra khỏi lãnh thổ. Phan Bội Châu và các đồng chí phải trở lại Trung Hoa hoạt động.

Năm 1912, do theo lời yêu cầu của các bạn, Phan Bội Châu qua Xiêm (Thái Lan) một thời gian. Cũng trong năm này, cuộc cách mệnh Tân Hợi của Trung Hoa thành công. Từ Xiêm, ông trở lại Trung Hoa, lập ra Việt Nam Quang Phục Hội chủ trương theo chính thể dân chủ.

Năm 1912, Trung Hoa Dân Quốc được thành lập, Phan Bội Châu được đốc quản tại Thượng Hải là Trần Kỳ Mỹ và đô đốc Auq?ng Tây là Hồ Hán Dân giúp đỡ về tài chánh và tinh thần. Trong thời gian này, Phan Bội Châu giữ chức quyền Tổng lý Việt-Nam-Quang-Phục Hội.

Năm 1913, nhân việc ném bom ở Thái Bình HàNoi Hotel, Hội đồng Ðề Hình của thực dân Pháp xử tất cả 14 án chém, Phan Bội Châu và Kỳ Ngoại Hầu Cường Ðể đứng đầu sổ.

Quân lính ở tỉnh thành Quảng Ðông gây biến, Long Tế Quang đem binh đến dẹp và nhậm chức đô đốc Quảng Ðông. Vì ăn của lót của thực dân Pháp, Long Tế Quang bắt Phan Bội Châu giam vào ngục. Chính trong thời gian bi giam giữ, ông đã viết ra tập Ngục Trung Thư Cuộc thương thuyết của Pháp và Long Tế Quang chưa xong thì chiến cuộc Âu châu bùng nổ (1914-1918), Long tế Quang bị hạ, đảng cách mạng Trung Hoa cứu Phan Bội Châu ra khỏi ngục Quảng Châụ

Năm 1914, Phan Bội Châu lập tại Quảng Châu một cơ quan lấy tên là Tâm Tâm Xã dùng làm nơi liên lạc với những đồng chí và dự định viết sách gởi về nước để giục lòng yêu nước của đồng bào và tuyên truyền tinh thần dân nước.

Trong tháng ba năm ấy, được biết tin toàn quyền Merlin sang công cán bên Nhựt, Phan Bội Châu liền triệu tập các đồng chí quyết đón đường hạ sát Merlin. Phạm Hồng Thái được chọn thì hành việc này. Quả bom ở Sa-Ðiện nổ, tuy không giết được Merlin nhưng đã thức tỉnh được sự say ngủ của đồng bào trong nước và gây một tiếng vang khắp thế giới đều biết.

Năm 1925, nghe theo lời Lý Thụy và Lâm Ðức Thụ, Phan Bội Châu gia nhập vào tổ chức Toàn thế giới bị áp bức nhược tiểu dân tộc nhưng sau đó Lý Thụy và các đồng chí lập mưu bắt Phan Bội Châu nộp cho thực dân Pháp để :

1. Tổ chức lấy được một số tiền thưởng (vào khoảng 15 vạn bạc) hầu có đủ phương tiện hoạt động.

2. Gây một ảnh hưởng sâu rộng trong việc tuyên truyền tinh thần ái quốc trong quốc dân.

Thế là Phan Bội Châu bị bắt tại Thượng Hải, bị giải về Hương Cảng rồi về Hải Phòng, sau cùng bị giam tại nhà giam Hỏa Lò, Hà Nội. Ðể tránh việc làm cho dư luận quá xôn xao về tin Phan Bội Châu bị bắt, thực dân Pháp gắn cho ông cái tên tù quốc phạm là Trần Văn Ðức.

Hội Ðồng Ðề Hình nhóm xử ngày 25 tháng 11 năm 1925 dưới sự chủ tọa của viên giám đốc Brida, Ðốc lý Hàno^.i là Dupuy và đại úy Bollie làm phụ thẩm, Boyer làm bồi thẩm và Arnoux Patrick làm lục sự. Hội Ðồng Ðề Hình cử luật sư Bona ở Hànoi và luật sư Larre ở Hải Phòng biện hộ cho Phan Bội Châu.

Trước những lời lẽ buộc tội gắt gao của Hội Ðồng Ðề Hình, Phan Bội Châu ung dung và chẫm rãi đối đáp một cách rõ ràng khúc chiết. Ðể bênh vực cho hành động hợp lý và quang minh chính đại của mình.

Sau khi hay tin Phan Bội Châu bi án tử hình, phong trào vận động ân xá cho ông nổi lên rầm rộ. Hội Thanh Niên Việt Nam in ra bốn ngàn lá đơn gởi đến các cơ quan chính phủ Pháp, các sứ thần liệt quốc ở Ba Lê, các tổ chức quốc tế yêu cầu can thiệp. Việt kiều ở Pháp họp đại hội bênh vực Phan Bội Châu, gởi điện tín kháng nghị hoặc yêu cầu tới những cơ quan có liên hệ đến vụ án Phan Bội Châụ

Trước sự công phẩn của quốc dân, ngày 24/12/1925, Toàn quyền Varenne, sau khi đề nghị về Pháp, quyết định xin ân xá cho nhà chí sĩ yêu nước. Sau khi được ân xá, Toàn quyền Varenne đưa Phan Bội Châu về an trí ở miền sông Hương núi Ngự (Huế) gọi là để di dưởng tuổi già nhưng kỳ thật chúng định giam lỏng ông.
Tuy nhiên, tấm lòng thiết tha yêu nước của ông không vì thế mà chịu lu mờ. Ông đã âm thầm nhận lãnh chức Cố vấn của Việt-Nam-QuốcDDân Ðảng. Ðã có lần V.N.Q.D.DD định âm mưu đem ông trốn thoát ra ngoại quốc nhưng không thành vì không sao thoát được sự dòm ngó của thực dân Pháp.

Năm 1940, khi phái bộ Nhật tiến vào Ðông Dương thì cũng chính là lúc thời cuộc đã chuyển sang giai đoạn mới cho cuộc Cách mạng dân tộc. Tiếc thay, trong giờ phút nghiêm trọng của lịch sử này, nhà cách mạng lão thành Phan Bội Châu đã lìa bỏ cõi đời theo tiền nhân về bên kia thế giới, lưu lại cho hậu thế một tấm gương sáng và nổi niềm thương nhớ không nguôi.

Trước giờ sắp lâm chung, ông đã cố gắng lấy hết hơi tàn và góp nhặt thần trí, đọc lên một bài khẩu chiếm có những lời lẽ thống thiết như sau :

Nay đang lúc tử thần chờ trước của
Có vài lời ghi nhớ về sau
Chúc phường hậu tử tiến mau.

Phan Bội Châu mất vào ngày 29/10/1940.

[Ngao_0p]

Tự Vịnh

Vẫn là hào kiệt vẫn phong lưu,
Chạy mỏi chân thì hãy ở tù.
Đã khách không nhà trong bốn biển,
Lại người có tội giữa năm châu.
Bủa tay ôm chặt bồ kinh tế,
Mở miệng cười tan cuộc oán thù.
Thân nọ hãy còn, còn sự nghiệp,
Bao nhiêu gian hiểm, sá gì đâu!

Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Chúc Tết Thanh Niên

Dậy! Dậy! Dậy!
Bên án một tiếng gà vừa gáy
Chim trên cây liền ngỏ ý chào mừng
Xuân ơi xuân, xuân có biết cho chăng?
Thẹn cùng sông, buồn cùng núi, tủi cùng trăng
Hai mươi lẻ đã từng bao chua với xót
Trời đất may còn thân sống sót
Tháng ngày khuây khỏa lũ đầu xanh
Thưa các cô, các cậu lại các anh
Trời đã mới, người càng nên đổi mới
Mở mắt thấy rõ ràng tân vận hội
Ghé tay vào xốc vác cựu giang san
Ði cho êm, đứng cho vững, trụ cho gan
Dây đoàn thể quyết phen thành nghiệp lại
Ai hữu chí từ nay xin gắng gỏi
Cởi lốt xưa mà tu dưỡng lấy tinh thần
Chẳng thèm chơi, chẳng thèm mặc, chẳng thèm ăn
Ðúc gan sắt để dời non lấp bể
Xôi máu nóng để rửa vết dơ nô lệ
Mới thế này mới là mới hỡi chư quân
Chữ rằng: nhật nhật tân, hựu nhật tân.

Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Sống

Sống tủi làm chi đứng chật trời
Sống nhìn thế giới hổ chăng ai ?
Sống làm nô lệ cho người khiến
Sống chịu ngu si để chúng cười
Sống tưởng công danh, không tưởng nước
Sống lo phú quý, chẳng lo đời
Sống mà như thế đừng nên sống
Sống tủi làm chi đứng chật trời.

Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Chết

Chết mà vì nước, chết vì dân,
Chết đấng nam nhi trả nợ trần.
Chết buổi Đông Chu, hồn thất quốc,
Chết như Tây Hán lúc tam phân.
Chết như Hưng Đạo, hồn thành thánh,
Chết tựa Trưng Vương, phách hóa thần.
Chết cụ Tây Hồ danh chẳng chết,
Chết mà vì nước, chết vì dân.

Phan Bội Châu

[Thủy Vân]

Gủi phường hậu tử

Mạc sầu tiền lộ vô tri kỷ
Thiên hạ thùy nhân bất thức quân
Bảy mươi tư tuổi trải phong trần
Nay được bạn mới tinh thần hoạt hiện
Những ước anh em đầy bốn biển
Ai ngờ trăng gió nhốt ba gian
Sống xác thừa mà chết cũng xương tan
Câu tâm sự gởi chim ngàn cá biển
Mừng được đọc bài văn ‘sinh vãn’
Chữ đá vàng in mầy đoạn tâm can
Tiếc mình nay sức mỏng trí thêm khan
Lấy gì đáp khúc đàn tri kỷ
Dương dương hồ chí tại lưu thủy
Nga nga hồ chí tại cao sơn
Ðàn Bá Nha mấy kẻ thưởng âm
Chung Kỳ chết, ném cầm không gẩy nữa
Nay đang lúc tử thấn chờ trước cửa
Có vài lời ghi nhớ về sau
Chúc phường hậu tử tiến mau.

[Thủy Vân]

Khát nước

Vì cớ đâu mà khát nước hoài?
Trà đâu? Ta hãy uống mà chơi!
Không Tàu thì Huế tha hồ thú,
Pha tục và tiên, đục bỏ đời.
Ấm lạnh tình đời năm bảy chén,
Lạt nồng mùi thế một vài hơi.
Trà ơi! Còn nước là vinh hạnh,
Cháy lưỡi khô môi, thảm những mùi.

[Thủy Vân]

Tu hú đẻ nhờ

Ổ mi nào phải của chi mi
Sao ổ ai mà đến chiếm đi
Chồng vợ tôi đành công chịu khó
Bố con bác chớ bợm làm lỳ
Tưởng rằng ở đậu đôi ba bữa
Ai biết chơi luôn tám chín kỳ
Thiên hạ có đâu kỳ quái dữ
Không mời mà đến, đuổi không đi.

[Thủy Vân]

Đồng hồ náo

Vì sợ người ta ngủ quá say,
Liều công đánh thức cả đêm ngày.
Giờ thì ghi nhớ mười hai tiếng,
Máy thánh thiêng liêng một sợi dây.
Chuông có hồi kêu người phải tỉnh,
Phút không khi nghĩ đất hằng xoay.
Khen cho tài ngủ người mình nhỉ,
Reo đã bao lâu cũng kệ thây.

[Ngao_0p]

Vào thành

Vào thành ra cửa Ðông
Xe ngựa chạy tứ tung
Vào thành ra cửa Tây
Sa gấm rực như mây
Vào thành ra cửa Nam
Áo mũ đỏ pha chàm
Vào thành ra cửa Bắc
Mưa gió đen hơn mực
Dạo khắp trong với ngoài
Ðàn địch vang tai trời
Ðau lòng có một người!
Hỏi ai? Ai biết ai?

Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Ru em

Ru hời, ru hỡi, ru hời
Nín đi em hỡi chị ngồi chị ru
Nước ta từ dựng cơ đồ
Bốn ngàn năm lẻ địa đồ còn kia.
Rừng vàng bể bạc thiếu gì
Non sông đất nước cũng thì người ta
Mà thử ngẫm: Xiêm La, Nhật Bản
Một vót lên cùng bạn liệt cường
Nước mình thua kém trăm đường
Sống hay chết dở mơ màng điếc câm
Nghĩ lắm lúc âm thầm chị giận
Không chủ quyền nên mất tự do
Cơ đồ tiên tổ để cho
Chỉ vì con cháu không lo giữ gìn
Nay đến nỗi không quyền tự trị
Tám mươi năm sỉ nhục lắm ai ơi
Ru hời, ru hỡi, ru hời
Mong em khôn lớn lên người
Ơn nhà nợ nước em thời lo toan
Lo toan đem lại giang san
Ðừng tham sống cái nhân tuần như ai.

Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

CÂY CỜ


Ai ơi xin thử ngó cây cờ
Một lá kìa kia dáng phất phơ
Cao thấp quyền về tay kẻ múa
Trắng vàng màu lựa mặt người ưa
Trên cao mấy cửa chiêu bài hão
Xoay đủ tứ bề ngọn gió đưa
Rồi cũng về tay ai nấy phất
Xôn xao dưới bóng bọn vẩy hùa.


Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

KHÔNG ĐỀ


Muốn nói nhưng mà nói với ai?
Nín câm, chẳng lẽ nín câm hoài?
Giữa đường gặp mãi người gai mắt,
Ngoài cửa đưa vào chuyện choáng tai.
Tiếng súng Mãn Châu xoay cả đất,
Con tàu Hồng Hải cháy luôn trời.
Dưới đèn ngẫm nghĩ gương kim cổ,
Mình nói mình nghe, khóc lại cười.


Phan Bội Châu

------------
Sau khi tác giả được tha về ở bến Ngự, thường ngày bị mật vụ dò xét, muốn bày tỏ chí hướng mà không nói được với ai. Lúc đó thời cục đã biến chuyển, Nhật đã gây hấn ở Mãn Châu, ông làm bài thơ này cho hả nỗi căm hờn. Sách không ghi đầu đề bài thơ.

[Ngao_0p]

VỊNH CÁI TRỐNG


Khen khéo cho ai chế tạo mầy
Có danh mà thực chẳng ra gì
Mặt lì thây kệ hai đầu đánh
Bụng rỗng không trơn một tý giày
Ra lịnh ba hồi vang tiếng ác
Kẻ rồng năm sắc phỉnh người ngây
Da trâu tang nứt thôi đừng láo
Chờ sấm trời kêu sẽ biết tay.


Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

HỌA "CHÙA HOANG"


Ba vạn giang sơn chút tẻo teo
Ai dò bể Phật tới nguồn đâu
Kệ thần mặc ý trong lòng niệm
Đèn tuệ tha hồ trước gió treo
Bờ nọ thuyền đưa giòng họ tới
Trời này mưa móc cỏ cây dầu
Xưa nay Phật pháp vô biên lượng
Muôn ước nghìn non một tiếng kêu.


Phan Bội Châu
------------
Hoạ vần bài thơ "Chùa hoang" của Hàn Mặc Tử. (Xem thêm bài Hàn Mặc Tử trong riêng tư , tác giả Nguyễn Bá Tín ở Thần Phong Viện)

[Ngao_0p]

HỌA "GÁI Ở CHÙA"


Bản lai không vết cậy gì thoa
Hoá gặp đâu thì cũng thế à
Một chữ đã đành thân quý trọng
Trăm năm phải tính cuộc gần xa
Tải vì cái kiếp con không mẹ
Hổ cũng như ai sãi có chùa
Khuya sớm hương tâm nguyền với Phật
Nhành dương mưa rưới vạn nghìn hoa


Phan Bội Châu
------------
Hoạ vần bài thơ "Gái ở chùa" của Hàn Mặc Tử. (Xem thêm bài Hàn Mặc Tử trong riêng tư , tác giả Nguyễn Bá Tín ở Thần Phong Viện)

[Ngao_0p]

HỌA "THỨC KHUYA"


Chờ đợi trường danh tý chẳng màng,
Sao ăn không ngọt, ngủ không an?
Trăm năm ngán đó tuồng đâu bể,
Muôn họ nhờ ai bạn chiếu chăn.
Cửa sấm gớm ghê người đánh trống,
Tai trâu mệt mỏi khách đưa đàn.
Lòng sen đàng đẵng tơ sen vướng,
Mưa gió bao phen gốc chửa tàn.


Phan Bội Châu
------------
Hoạ vần bài thơ "Thức khuya" của Hàn Mặc Tử. (Xem thêm bài Hàn Mặc Tử trong riêng tư , tác giả Nguyễn Bá Tín ở Thần Phong Viện)

[Ngao_0p]

ÁI QUỐC


Nay ta hát một thiên ái quốc,

Yêu gì hơn yêu nước nhà ta.

Trang nghiêm bốn mặt sơn hà,

Ông cha để lại cho ta lọ vàng.

Trải mấy lớp tiền vương dựng mở,

Bốn ngàn năm giãi gió dầm mưa,

Biết bao công của người xưa,

Gang sông, tấc núi, dạ thưa, ruột tằm.

Hào Đại Hải âm thầm trước mặt,

Dải Cửu Long quanh quất miền tây,

Một toà san sát sinh thay,

Bên kia Vân, Quảng, bên này Côn Lôn.

Vẻ gấm vóc nước non thêm đẹp.

Rắp những mong cơ nghiệp dài lâu.

Giống khôn há phải đàn trâu,

Giang sơn nỡ để người đâu vẫy vùng?

Hai mươi triệu dân cùng của hết,

Bốn mươi năm nước mất quyền không.

Thương ôi! công nghiệp tổ tông,

Nước tanh máu đỏ, non chồng thịt cao.

Non nước ấy biết bao máu mủ.

Nỡ nào đem nuôi lũ Sài Lang?

Cờ ba sắc, xứ Đông Dương,

Trông càng thêm nhục, nói càng thêm đau!

Nhục vì nước, mà đau người trước,

Nông nỗi này, non nước cũng oan.

Hồn ơi về với giang san,

Muôn người muôn tiếng hát ran câu này:

"Hợp muôn sức ra tay quang phục.

Quyết có phen rửa nhục báo thù..."

Mấy câu ái quốc reo hò,

Chữ đồng tâm ấy phải cho một lòng.




Phan Bội Châu
(1910)

[Ngao_0p]

ÁI CHỦNG


Lòng ta ta phải yêu nhau,

Đem lời ái chủng mấy câu dặn lòng.

Năm ngàn vạn, họ đồng tông,

Da vàng máu đỏ con dòng Hùng Vương,

Bốn ngàn năm, cõi Viêm phương,

Đua khôn Hoa Hán, mở đường văn minh

Tài anh kiệt, nối đời sinh,

Phá Nguyên mấy lớp, đánh Minh mấy lần.

Mở mang Chân Lạp, Xiêm Thành,

Trời Nam lừng lẫy, dòng thần ở Nam

Ngán thay giống tốt nòi sang,

Bởi đâu sa sút mà mang tiếng hèn?

Xưa sao đứng chủ cầm quyền?

Rày sao nhẫn nhục chịu hèn làm tôi?

Người Tây như thánh như trời,

Người Nam đày đoạ dưới nơi A Tì.

Giang sơn thẹn với tu mi,

Đá kia cũng nát, sóng kia cũng nhàu.

Nào anh, nào chị em đâu?

Họ hàng ta phải bảo nhau thế... nào.

Cùng nhau chung giọt máu đào,

Giống thần minh ấy là đâu bây giờ?

Giống hèn ta phải nên lo,

Giống khôn khi đã ra trò thì thôi

Giống ta nay chẳng dại rồi,

Chân tay cật dạ muôn người cùng nhau.

Muốn cho dòng giống thịnh giàu,

Đi về họp bụng mà mưu chấn hoàng

Mưu sao kéo lại giống vàng.

Uống say máu giặc, ăn tương thịt thù.

Mấy câu ái chủng reo hò,

Chữ đồng tâm ấy phải cho một lòng.



Phan Bội Châu
(1910)

[Ngao_0p]

ÁI QUẦN



Trời sinh ra một giống ta,

Non sông riêng một nước nhà Việt Nam.

Kể năm hơn bốn nghìn năm,

Ông cha một họ, anh em một nhà.

Giống vàng riêng một mầu da,

Đen răng, dài tóc ai mà khác ai?

Chỉ vì tan tác từng người,

Phen này đến nỗi lạc loài xót xa.

Ai ơi! nghĩ lại kẻo mà,

Kìa gương giống đỏ có xa đâu nào!

Chữ rằng: "đồng chủng, đồng bào"

Anh em liệu tính làm sao bây giờ?

Sao cho nội ngoại tương phù,

Ba mươi sáu tỉnh cũng như một nhà.

Sao cho Nam Bắc hiệp hoà,

Hơn hai mươi triệu mà ra một người.

Chớ cậy thế, chớ tham tài, Bỏ điều lợi nhỏ, tính bài lợi chung.

Chớ ganh khí, chớ khoe công,

Dứt tình ghen ghét, bỏ lòng xai nghi.

Ai ơi, xin sửa mình đi!

Công tư đức ấy hai bề vẹn hai.

Những điều nát nước, tan loài,

Rước voi cõng rắn thì thôi xin chừa.

May ra trời có chuyển cơ,

Anh em ta được như xưa sum vầy.

Họ hàng đông đủ cánh vây,

Chen vai ưu thắng, ra tay cạnh tồn.

Thể đoàn như đá chẳng mòn,

Như thành chẳng lở, như non chẳng dời.

Đừng như đàn quạ giữa trời,

Gặp cơn mưa gió vội rời nhau xa.

Có đàn thì mới có ta,

Đàn là rất trọng, ta là rất khinh.

Dù khi sóng gió bất bình,

Lợi đàn thì dẫu thiệt mình cũng cam.

Làm cho cố kết nghìn năm,

Mới hay rằng bọn người Nam anh hùng.

Làm cho nổi tiếng Lạc Hồng,

Vẻ vang dòng dõi con Rồng cháu Tiên.

Nước nhà cơ nghiệp vẹn tuyền,

Chúng ta, ta giữ lợi quyền của ta.

Mấy câu thuận miệng ngâm nga,

Ai ơi xin nhớ bài ca hợp đàn...



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

CÔNG THƯƠNG


Loanh quanh ngày tháng sống qua thì

Còn vắt tiền mua cái tiếng "si"

Bạc nợ nhà băng đòi riết tới

Vốn nhà phố xá bán không đi

Giàu sang mừng thấy vui xuân mới

Túng bấn thêm cho tháng nhuận trì

Thôi lại tết cùng ba chén rượu

Còn trời còn đất mặc chi chi!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

THỢ THUYỀN



Biết bao máy móc cướp trơn nghề

Tết lấy gì đây? Sợ Tết về

Tiền bạc bọn trong mười ngón ép

Tháng ngày qua trọn một đời thuê

Mua vui nhưng tởm ma trêu chọc

Bán dại còn e nợ bộn bề

Cặm cụi lo co xong mấy bữa

Tết gì cực quá hỡi xanh tê!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

LAO ĐỘNG



Nghĩ tới anh em phải choáng đầu

Tết ai, nào phải Tết mình đâu?

Kiếm cơm năm suốt mười hai tháng

Bán sức ngày vừa ít chục xu

Con đói vì khô hai vú sữa

Thân còm than cực mấy phen xâu

Tết hoài, Tết huỷ vui gì há?

Pháo láng giềng kêu tởm điếc mù.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

NHÀ GIÀU


Than trách thây ai trẻ với già

Ta vui cái thú sống riêng ta

Xe hơi chen chúc dừng đầy ngõ

Áo gấm vào ra rộn cả nhà

Tiếng chúc tiếng mừng xen tiếng pháo

Câu cười, câu tán lẫn câu ca

Tết như thế mãi vui đâu hết

Sông biển mây rừng chán ngó xa



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

NHÀ VĂN



Tết mới đi qua Tết lại về

Nghe người Tết Tết, khiến mình ghê

Bếp không pháo láo ngoài sân nổ

Bụng trống thơ điên trước cửa đề

Say gượng chén trà mua thú mướn

Ngồi mềm đầu óc bán bài thuê

Tết như thế hử? Âu không Tết

Bốn bể năm Châu nợ bộn bề.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

THẦY TU



Rằng Tết thời vui chẳng mấy ai

Duy mình vui Tết nhất trên đời

Hương hoa vô số người mê cúng

Chè oản tha hồ phật sống xơi

Sướng tột là không xâu thuế tới

Giờ thừa lại có kiệu cờ chơi

Rày nghe hội Phật cùng lan khắp

Cứ việc Nam mô tụng niệm hoài



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Bài thơ tặng một cô gánh nước



Vì nỗi thương người, phải nhọc mình,

Hai vai một gánh nặng đôi bình.

Sóng vơi giếng cạn, lòng đầy mãi,

Nắng dãi mưa dầm, gót chạy lanh.

Rưới cỏ thêm màu cho đất trắng,

Làm mưa chia sức với trời xanh.

Nhà nhà có nước là vui vẻ,

Chẳng quản công trình, chẳng kể danh.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

BÁN MÌNH



Muốn bán mình đi, bán với ai?

Ai mua ta cũng thử rao chơi.

Thân vừa đúng mực hơn năm thước,

Tuổi hãy còn son ngoại sáu mươi.

Miệng tựa chuông đồng vang dậy đất,

Râu ria sao chổi quét ngang trời.

Nếu có ai hỏi: nghề chi rứa?

Tôi đã cồng khua mõ gióng hoài!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

BÁNH MÌ



Mì kia gốc phải nước mình không?

Nghe tiếng rao mì thốt động lòng.

Chiếc bánh não nùng mùi đất lạ,

Bát cơm đau đớn máu cha ông.

Văn minh những vỏ chưng ba mặt,

Thấm thía tim gan lệ mấy dòng.

Nhớ lại sáu mươi năm trở ngược.

Say mì lắm kẻ bán non sông.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

出洋留別


生為男子要希奇，
肯許乾坤自轉移。
於百年中須有我，
起千載後更無誰。
江山死矣生圖汭，
賢聖遼然誦亦癡。
願逐長風東海去，
千重白浪一齊飛。


Phiên âm:


XUẤT DƯƠNG LƯU BIỆT


Sinh vi nam tử yếu hi kì,

Khẳng hứa càn khôn tự chuyển di!

Ưu bách niên trung, tu hữu ngã,

Khởi thiên tải hậu, cánh vô thùy?

Giang sơn tử hĩ sinh đồ nhuế,

Hiền thánh liêu nhiên tụng diệc si!

Nguyện trục trường phong Đông hải khứ,

Thiên trùng bạch lãng nhất tề phi!


Dịch nghĩa:


Đã sinh làm kẻ nam nhi thì cũng phải mong có điều lạ,
Há lại để trời đất tự chuyển vần lấy sao!
Giữa khoảng trăm năm này, phải có ta chứ,
Chẳng nhẽ ngàn năm sau lại không có ai (để lại tên tuổi) ư?
Non sông đã chết, sống chỉ nhục,
Thánh hiền đã vắng thì có đọc sách cũng ngu thôi!
Mong đuổi theo ngọn gió dài đi qua biển Đông,
Ngàn đợt sóng bạc cùng bay lên.


Dịch thơ:


Khác thường bay nhảy mới là trai,

Chẳng chịu vần xoay mặc ý trời!

Trong cuộc trăm năm đành có tớ,

Rồi sau muôn thuở há không ai?

Non sông đã mất, mình khôn sống,

Hiền thánh đâu còn, học cũng hoài.

Ðông hải xông pha nương cánh gió.

Nghìn làn sóng bạc múa ngoài khơi.


Bản dịch Đào Trinh Nhất

[Ngao_0p]

Xem gương trong lúc bệnh


I


Tủm tỉm xem gương quá nực cười,

Mặt mình mình ngỡ mặt nhà ai!

Mắt xanh dường biển thêm sâu hoáy,

Râu bạc hơn sương lại khí dài.

Cồn má đen thui trồi núi sắt,

Lông mày trắng toát vạch đường vôi.

Gan vàng một khối nghe sôi mãi,

Biết đã sờn chưa, sẽ hỏi trời.


II

Người ở đời này bệnh quá đông,

Muôn người e chẳng một người không.

Hình cưa mặt hộc dân hàng lũ,

Mắt thỏ râu chồn cụ mấy ông?

Áo mũ dễ gì che mũi khỉ?

Đầu cằm khó nỗi vẽ nên rồng.

Đời này há lẽ đời ma bệnh,

Gương có thần chăng, ngán kẻ trông.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Buổi rạng đông



Vui vẻ gì hơn buổi rạng đông,

Chim kêu gà gáy giục vừng hồng.

Mây khoe sắc đẹp trên đầu núi,

Nguyệt chiếu giương bờ dưới đáy sông.

Đánh thức bà con còi mục tử,

Rủ ranh phường bạn tiếng ngư ông.

Người đời hăm hở lo công việc,

Mê ngủ còn ai tỉnh dậy trông!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Bệnh hạ huyết lại phát,
có bạn gái cho tiền uống thuốc


Thân này đáng chết sống là thừa,

Bệnh có người thương, thiệt chẳng ngờ!

Bạc giấy mấy tờ, ơn đáng vạn,

Lòng son một tấm, nghĩa từ xưa.

Còn trời ắt hẳn nòi chưa diệt,

Không nước, thôi đành của cũng lưa[1]

Sẽ mướn nường trăng soi thấu dạ,

Nghìn thu vàng đá mấy hàng thơ.



Phan Bội Châu

1: Lưa: còn.

[Ngao_0p]

Bệnh trung cảm tác



Đau đi đau lại cứ đau hoài,

Chết quách thời xong, khéo sống dai!

Có lẽ lòng trời khuyên bác gắng,

Hay là gan đất sợ ông xơi?

Chưa mang bộ xác đi theo quỷ,

Hãy vác chòm râu ngạo với đời.

Tính tuổi gần đây vừa bảy chục,

So cùng Bành Tổ hãy còn trai.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Xã hội bé con



Trên bờ cát bạc trắng phau phau,
Dười bờ nước biếc chảy veo veo,
Đá con lố nhố năm bảy hòn,
Xúm nhau ngồi chơi lũ bé con.

5. Bé gái bé trai bảy tám tuổi,
Lao xao tiếng cười pha tiếng nói,
Ngó xem cũng thành một xã hội.
Mình vừa đi qua hỏi nó chơi,
Chúng nó không thèm đáp một lời.

10.Trông thấy vui vui đi không dứt,
Lại bên chúng nó xen vào ngồi,
Mới biết chúng nó con làng chài,
Nó thấy mình lại không đoái hoài,
Đoạn rồi chúng nó chia công buổi:

15. Đứa đi bắt rạm, đứa hái củi
Đứa chạy xuống thuyền lấy chén đọi.
Luôn dịp ngồi dai xem nó làm,
Lúc đó gió mát lại trời im.
Ba đứa gái bé đi bắt rạm,

20. Bắt rạm đưa về nói lảm nhảm.
Hai ba đứa trai mang củi về,
Bắt tay nhau ngồi chung một đám,
Nhóm lửa đốt rạm, đốt rồi xơi,
Vừa ăn vừa cùng nói chuyện chơi.

25. Ăn rạm xong rồi kéo nhau tắm,
Lùm bùm, đứa hụp, đứa lội bơi.
Tắm xong lên bãi hái quả sung,
Quả xanh, quả chín bày lung tung,
Trong tay mỗi đứa bấy nhiêu quả,

30. Dắt nhau về thuyền cười ha hả.
Ngồi xem một buổi trời đầu hôm,
Đầu non vừa lú trăng lưỡi liềm.
Trông trăng lại nghĩ thú làm người,
Như lũ trẻ con khi mới rồi,

35. Rõ là bình đẳng thật tự do,
Không lớn, không bé, không thứ ngôi,
Làm đến bao nhiêu ăn bấy nhiêu.
Không ai nạnh tị, ai tranh nhiều,
Không ai lười biếng, không ai kiêu

40. Thế cũng Hi Hoàng, cũng Thuấn Nghiêu..



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Vịnh hoa hàm tiếu


Lời dẫn:

Trước sân tôi có trồng một cây hoa hàm tiếu, hoa nó vàng lợt mà thơm, thường lúc đêm khuya người vắng, mùi hương càng nồng; mà lạ nhất là hoa nó chỉ ngậm nụ cho đến khi kết quả mới thôi. Người thưởng hoa chẳng bao giờ thấy lòng hoa. Ở trong làng hoa như nó, có sắc mà chẳng lòe đời, có hương mà chẳng cầu tục biết, có lẽ một bực dật nhân sĩ trong loài hoa chăng?

Đối hoa cảm xúc thành bài thi này:


Dở cười dở khóc ngán tuồng đời,

Cười với ai, hay khóc với ai?

Đành ngậm máu son chờ Phật nhả,

Cố ôm lòng đỏ đợi trời soi.

Nghiêng thành nghiêng nước thây đồ quỷ,

Như ngọc như vàng chán mặt ngoài!

Nhắn hỏi đông hoàng tri kỉ chứ,

Khi vui chẳng lọ miệng đùa cười.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Văn tế Phan Châu Trinh


Năm 1925, Phan Châu Trinh ở Pháp về Sài Gòn định ra Huế hội kiến với Phan Bội Châu, nhưng chưa kịp ra đi thì đã mất (1926). Trong buổi lễ truy điệu Phan Châu Trinh của nhân dân Huế, Phan Bội Châu làm bài văn tế này. Đương thời, bài văn có tác dụng kích thích lòng yêu nước của nhân dân rất lớn.



Than ôi!

Tuồng thiên diễn mưa Âu gió Mĩ, cuộc nọ kém thua hơn được, ngó non sông nên nhớ bậc tiên tri;
Dấu địa linh con Lạc cháu Hồng, người sao trước có sau không, kinh sấm sét dễ đau lòng hậu bối.
Vẫn biết tinh thần di tạo hóa, sống là còn mà thác cũng như còn;
5. Chỉ vì thời thế khuất anh hùng, xưa đã rủi mà nay càng thêm rủi.
Lấy ai đây nối gót nghìn thu,
Vậy ta phải kêu người chín suối.

Nhớ tiên sinh xưa:
Tú dục Nam châu;
10. Linh chung Đà hải[1]
Nghiệp thừa gia cung kiếm cũng pha đường;
Nền tác thánh thi thư từng thuộc lối.
Gan to tày bể, sức xông pha nào kể ức muôn người;
Mắt sáng hơn đèn, tài linh lợi từ khi năm bảy tuổi.
15. Vận nước gặp cơn dâu bể, đeo vai thân sĩ, còn lòng đâu áo mũ xênh xang;
Thói nhà chăm nghiệp bút nghiên, giấu mặt hào hùng, thì tạm cũng khoa trường theo đuổi.

Song le:
Khí vẫn tranh vanh, chí càng viễn đại.

Tài Mã Ni đang chứa sức hô hào;
20. Tuồng Lỗ Dịch quyết ra tay đào thải[2].
Đội tiên phong đâu tá, gió duy tân từ Đông Hải thổi vào;
Gương ngoại quốc kia là, sóng cách mạng bởi Âu châu dồn tới.
Dọc ngang trời đất, rực vẻ văn minh.
Tức tối nước nhà, cam đường hủ bại.
25. Cá chậu chim lồng vơ vẩn thế, áng công danh thôi vất lối tầm thường;
Rồng mây cọp gió lạ lùng chi, miền thanh khí thử hô người trung ngoại.
Cậy tân học dặn dò đường tự chủ, Lư Thoa, Mạnh Đức so sánh người xưa;[3]
Mượn Đông du thăm hỏi bạn đồng tâm, Hương Cảng, Hoành Tân, lỏi len đường mới.
Ba tấc lưỡi mà gươm mà súng, nhà cường quyền trông gió cũng gai ghê;
30. Một ngòi lông vừa trống vừa chiêng, cửa dân chủ khêu đèn thêm rạng chói.

Phỏng khiến:
Trình độ dân ta cao;
Trí thức dân ta giỏi.
Khí dân ta ngày một dồi dào;
35. Sức dân ta ngày càng cứng cỏi.
Một tiếng xướng có muôn tiếng họa, thần tự do nên đủng đỉnh về đây;
Bạn người Việt với thầy người Tây, ma chuyên chế dám dùng dằng ở mãi.

Nào hay:
Trời đã éo le,
40. Người càng quỉ quái.
Chứa chan máu quốc, nước vẩn vơ hồn;
Xao xác tiếng gà, trời mờ mịt tối.
Trường nô lệ chung quanh là rắn rết, văn cứu thời khen khéo gây oan;
Ổ dã man ngan ngát những hùm bao, miệng ái quốc hóa nên buộc tội.
45. Thành Hà Nội ùn ùn mây ác độc, nào kẻ lánh mình, nào người chống thế, chữ âm mưu tô vẽ đủ trăm đường;
Đảo Côn Lôn rực rực lửa oan cừu, thấy người yêu nước, thấy kẻ thương dân, tơ xướng loạn dệt thêu ra một mối.
Sương đơn gió kép, giữa hội mịt mù;
Mưa dập sóng dồn, xót ông chìm nổi.
Thân Dậu Tuất bấy nhiêu năm tân khổ, khi đào cây, khi lượm đá, giữa bể trần gió bụi vẫn thung dung;
50. Đặng Hoàng Ngô ba bốn bác hàn huyên, khi uống rượu, khi ngâm thơ, ngoài cửa ngục lầm than mà khảng khái.[4]
Hồi đen may cũng lần lừa;
Lòng đỏ vẫn còn hăng hái.
Quay đầu lại giả ơn tù đảo, tấm thân già còn nặng gánh giang sơn;
Bước chân đi tìm bạn Âu châu, đôi tay trắng quyết phất cờ xã hội.
55. Án tái phạm vì lời thông Đức, dạ sắt vàng thêm thử lại thêm bền;
Thư thất điều đón giá như Tây, uy sấm sét chẳng kinh cùng chẳng hãi.
Gương vĩ nhân treo những bao giờ;
Hồn cố quốc mới về năm ngoái.
Trước mặt nào ai hớn hở, thấy ngựa xe luống ngẩn ngơ chiều;
60. Bên tai những tiếng kêu van, nghe sưu thuế càng ngao ngán nỗi.
Dưới miệng cọp gửi đàn con đỏ, phúc trùng lai thêm bận dạ tha hương;
Trên quyền người đeo giống da vàng, lòng cảm tử quyết lùa quân hậu đội.
Ước những chuông đều trống nhịp, khắp ba kì cho vang tiếng reo hò;
Mới là anh trước em sau, dắt một lũ để đồng bào gắng gỏi.
65. Khéo vô tình trời chẳng chiều người;
Nên bất hạnh mừng mà hóa tủi.
Tiệc hoan nghênh mới đó, não nùng rượu chửa phai mùi;
Hội truy điệu gần đây, thấp thoáng hương đà bén khói.

Anh em ta:
70. Đất rẽ đôi đường;
Tình chung một khối.
Gánh tồn vong ai cũng nặng nề;
Nghĩa chung thủy lòng càng bối rối.
Sóng gió một con thuyền chung chạ, mái chèo đương lúc cheo leo;
75. Mây mù muôn dặm đất xa khơi, dấu ngựa nhờ ai rong ruổi.
Ngại ngùng thay người ngọc mù sa;
Ngao ngắn nhẽ giọt châu mưa xối.

Thương ôi!
Bể bạc còn trơ;
80. Trời xanh khó hỏi.
Nghìn vàng khôn chuộc được anh hào;
Tấc dạ dám thề cùng sông núi.
Trước đã giỏi mà sau thêm giỏi nữa, dấu cộng hòa xin rán sức theo đòi;
Thác còn thiêng thời sống phải thiêng hơn, thang độc lập quyết ra tay vin vói.
85. Lời này ông xét cho chăng?
Lòng ấy đã trời soi dọi!



Phan Bội Châu

--------------

1. Nguyên hai câu nghĩa là: Vẻ tốt đẹp cõi Nam (Quảng Nam); khí thiêng liêng bể Đà (Đà Nẵng) hun đúc lại.
2. Mã Ni: Mã Chi Ni (Mazzini) cùng với Gia Lý Ba Đích (Garibaldi) là hai nhà ái quốc có công lớn trong việc thống nhất nước Ý hồi thế kỷ XIX. Lỗ Dịch: Louis XVI, tên vua cuối cùng của nền quân chủ chuyên chế Pháp bị cách mạng tư sản Pháp xử tử năm 1793.
3. Lư Thoa (Rousseau) - nhà văn và nhà tư tưởng tiến bộ Pháp thế kỷ XVIII. Mạnh Đức (Mạnh Đức Tư Cưu - Montesquieu), nhà văn và nhà tư tưởng Pháp thế kỷ XVIII.
4. Thân, Dậu, Tuất: 1908, 1909, 1910. Đặng, Hoàng, Ngô: [[w:Đặng Nguyên Cẩn|]], [[w:Huỳnh Thúc Kháng|]], [[w:Ngô Đức Kế|]].

[Ngao_0p]

Can Anh


I

Anh chớ đi! Anh chớ đi!
Em cố can anh, anh cứ đi!
Anh ơi anh, phải nghĩ suy,
Sau lưng anh đã có những gì?


II

Anh chớ chạy! Anh chớ chạy!
Em cố can anh, anh cứ chạy!
Anh ơi anh, anh phải nghĩ,
Trước mắt những gì anh từng thấy?


III

Anh chớ nóng! Anh chớ nóng!
Em cố can anh, anh cứ nóng!
Anh ơi anh, hãy tự trọng,
Lỡ một nước cờ, muôn việc hỏng!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Uống rượu thiếu đồ nhắm



Vẫn là túng thiếu lại nghê ngưu,

Tiền đã không trơn rượu cứ vò!

Đồ nhắm may còn ba trái khế,

Bữa ăn e ngót một đồng xu.

Đời xưa khéo vẽ tài thi thánh.

Đời ấy nên mang tiếng tửu đồ.

Thôi biết lấy gì xuôi chén rượu,

Kinh năm ba bộ, sách vài pho.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Chơi xuân



Quân bất kiến Nam, Xuân [1] tự cổ đa danh sĩ

Đã chơi xuân đừng quản nghĩ chi chi:

Khi ngâm nga, xáo lộn cổ kim đi,

Tùa [2] tám cõi thu về trong một túi.


Thơ rằng:

Nước non Hồng Lạc còn đây mãi,

Mặt mũi anh hùng há chịu ri! [3]

Giang sơn còn tô vẽ mặt nam nhi,

Sinh thời thế phải xoay nên thời thế,


Phùng xuân hội, may ra ừ cũng dễ,

Nắm địa cầu vừa một tí con con!

Đạp toang hai cánh càn khôn,

Đem xuân vẽ lại trong non nước nhà!

Hai vai gánh vác sơn hà,

Đã chơi, chơi nốt, ố chà chà xuân!



Phan Bội Châu

------

1. Huyện Nam Đàn, xã Xuân Liễu (quê Phan Bội Châu). Ý cả câu: "Anh chẳng thấy đất Nam, Xuân, từ xưa vốn nhiều danh sĩ".
2. Tùa: vơ.
3. Ri: thế này.

[Ngao_0p]

Vô đề



Chán khóc ai rồi lại khóc mình,

Dở cười dở nói, dở làm thinh,

Lung tung sóng bể, à đa sự,

Lấp ló trăng đêm, ủa hữu tình!

Cương ngựa, ách trâu, cười một giống,

Tiếng gà, máu quốc, khách năm canh.

Ngán cho kìa chiếc thuyền con cỏn

Chở nổi bao nhiêu khối bất bình!




Phan Bội Châu
1929

[Ngao_0p]

Vô Đề


I

Một xó nằm co một lão ngông
Mắt lòng soi khắp nỗi dân cùng.
Ước thân này hóa nghìn muôn nước,
Dạo bắc rồi nam, tây rồi đông.


II

Dân khổ bao nhiêu đau bấy nhiêu,
Nước kia ai đắm, lửa ai thiêu?
Trơ trơ thế mãi, trơ trơ mãi,
Hạn lụt còn lưa, lại cái nghèo!


III

Trót chẳng đi đâu mãi cứ ngồi,
Cứ ngồi nhưng lại muốn đi hoài,
Muốn đi mà lại đi chưa đặng,
Thôi hãy ngồi suông thủng thẳng chơi.



Phan Bội Châu
1935

[Ngao_0p]

Bài văn tế cụ Thái Xuyên Trần Quý Cáp



Chúng ta có sinh ra làm người dân mất nước mới biết rằng:

Hiền nhân quân tử là phạm vào cấm vật của nhà cầm quyền,

Triết học chân lí là can vào tội điều của nhà pháp luật.

Nếu chúng ta không là dân vong quốc, làm gì mà biết được việc như thế!

5. Đau đớn thay! Một người bạn tinh thần của chúng ta là ông Thái Xuyên:

Năm Mậu Thân đời Thành Thái bị chính phủ bảo hộ nước Pháp vô cớ khép cho ông cái án "Mạc tu hữu"[1] xử ông bằng luật trảm quyết!

Ngày rằm tháng Năm đem ông ra giết ở Diêm Khánh, lúc đó toàn quốc nhân sĩ ai cũng biết là oan.

Nhưng mà có oan gì đâu!

Hễ người đã làm dân vong quốc, đã nấp nép dưới chánh phủ cường quyền thời cái sự vô cớ đắc tử hình là tầm thường lắm.

10. Ông Thái Xuyên!

Sinh bình thờ cha mẹ hết sức hiếu, ở với anh hết sức dễ, ở với làng nước, bạn bè hết sức trung tín.

Làm thầy dạy học trò thời hết nghĩa vụ làm thầy.

Đọc sách thánh hiền, một lời nói, một việc làm, tất hết sức theo khuôn nẩy mực.

Nhớ khi ông ra tới trường chém, dao đã kề cổ, còn thung dung xin với người giám trảm cho đặt án đốt hương, áo mão nghiêm trang, bái tạ quốc dân ngũ bái, rồi khẳng khái tựu hình, sắc mặt in như khi nhóm trò giảng sách!

15. Chao ôi! Thảm thiết! Mà cũng tráng liệt thay!
Chúng ta đọc sách cũ Đông phương, thấy luật "yêu ngôn" của Tần Thủy Hoàng, luật "phúc phỉ" của Hán Võ Đế, thường nghĩ rằng: nghiêm hình oan ngục của đời quân chủ chuyên chế thiệt không ai độc hơn.

Ai dè làm dân bảo hộ của nước dân chủ tự do mà oan thảm lại ghê gớm hơn nữa!

Nếu một người đạo đức, phẩm hạnh, học vấn văn chương như ông Thái Xuyên ta, mà sinh ở đời Tần Thủy Hoàng, chắc còn làm được Phục Sinh, Thân Công,[2] ở đời Hán Võ Đế còn làm được Cấp Âm, Đổng Trọng Thư, có đâu đến nỗi làm một chí sĩ mất đầu, phải rơi máu dưới lưỡi dao vô đạo;

Ôi, Thái Xuyên!

20. Ôi, Thái Xuyên!

Oan thảm cho ông! Đành oan thảm cho ông! Mà nhất là oan thảm cho đồng bào ta vậy.

Từ xưa tới nay, nhà chính trị thường nói rằng pháp luật là vì người có tội mới đặt ra.

Nhưng chẳng qua nhà cường quyền đụng nhà cường quyền thời mới nói thế; nếu dân nhược tiểu mà đụng nhà cường quyền thì chớ nhận như thế là lầm to vậy.

Nghĩ như ông Thái Xuyên mà bị kết án xử tử thời tội gì? Chỉ vì là trung hiếu thiên tính.

25. Hay là tội ông giảng học mới? Thời học mới từ Âu châu truyền qua, cớ gì cấm người nước ta không được giảng?

Hay là tội ông giảng bài công lí? Thời công lí là một lẽ rất phổ thông, cớ gì cấm người nước ta không được kể?

Hoặc giả vì lúc đó dân Quảng Nam có việc xin xâu mà ông bị hiềm nghi phiến động hay sao?

Thời lại không phải, bởi vì lúc đó ông còn làm thầy dạy học ở Khánh Hòa, ông chưa về Quảng Nam bao giờ. Chắc cái việc xin xâu ông hoàn toàn không biết tới.

Thế mà đột nhiên đắc tử hình!

30. Thế thời ông bị giết vì tội gì? Chỉ vì một tội: chính vì tội ông là người mất nước!

Pháp luật mà chi! Đạo lí mà chi! Chúng ta nhắc đến lịch sử ông Thái Xuyên, chúng ta khóc ông Thái Xuyên, càng khóc dự bị cho hai mươi lăm triệu đồng bào nữa vậy.

Hỡi ôi! Than ôi!

Gươm vô đạo chẳng từ ai, mạng thánh hiền mà đành như vậy!

Trời chí công sao nỡ thế!

35. Gương nhật tinh há lẽ mờ chăng?

Suối đỏ kia ai thăm viếng! Huyết Trành Hằng biếc nhuộm non xanh!

Giống vàng chắc chưa diệt đâu! Hồn Tinh Vệ thế điền biển bạc!

Mấy lời bạn cũ,

Tấc dạ thần soi!



Phan Bội Châu

---------
1.Mạc tu hữu: chẳng cần phải có.
2.Phục sinh, Thân Công: là hai người đã đọc thầm cho nhau viết lại những kinh truyện bị nhà Tần đốt.

[Ngao_0p]

Con đò trên sông


Cái kiếp sinh ra ở giữa vời

Quản bao vào lộng lại ra khơi.

Tha hồ giông tố liều cho nước,

Chẳng quản công lao cốt vớt người.

Hào hiệp giang hồ đều bạn cũ,

Trung trinh tiết tháo có trời soi.

Thế gian ai nấy tri ấm đó,

Không nước thôi thời hết ngược xuôi.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Cười mình



Không ngồi, không đứng, cũng không đi,

Cũng giống điên, mà cũng giống si.

Bịt cả đổi tai nghe bể rống,

Nhắm liền hai mắt, thấy trời xoay.

Đương quên mặc áo toan ra chạy,

Trót mới xâu giày, chốc cởi ngay.

Lũ bé thấy ông, nghi bệnh rượu,

Hóa ra nghiện nước, vậy mà say.



Phan Bội Châu
1929

[Ngao_0p]

Họa bài thơ Vịnh bức địa đồ rách của Tản Đà


I

Thôi để rồi ta sẽ liệu bồi,

Ta bồi cho chúng chị em coi.

Giận cho con cái đà hư thế,

Nhớ đến ông cha dám bỏ hoài.

Còn núi, còn sông nhìn vẫn rõ,

Có hồ, có giấy dễ như chơi,

Vì chưng hồ giấy ta chưa có

Đành chịu ngồi trông rách tả tơi.


II

Hóa rách ra lành thế mới hay

Trời giăng giấy khắp, đất hồ đầy,

Non sông sẵn vóc thêu hoa gấm,

Gan óc ghe phen trổ gió mây.

Trắng úa, hồng tươi tùy thợ ý,

Bột rền, keo dẻo cốt thầy tay.

Người đà mới mới ta nên mới,

Bồi vá mà chi, kéo khuấy rầy.



Phan Bội Châu
1927

[Ngao_0p]

Tự trào

Nhân xem bức ảnh mình 32 năm trước



Râu mày trơ trẽn với non sông,

Thiệt phải mình chăng? Lòng hỏi lòng.

Sấm điếc gió câm trời đất trọi,

Muông qua chim lại tháng ngày chung.

Có đôi (ném) xác thịt, đôi không đặng,

Toan vớt đồng bào, vớt chẳng xong.

Biết nói cùng ai, cười với bóng,

Ông xanh xanh hỡi thấu chăng ông?



Phan Bội Châu
1937

[Ngao_0p]

TẶNG THANH NIÊN



Duyên nợ mặn mà non nước cũ,

Tình cờ gặp gỡ tháng ngày xuân...

Còn trời, còn đất, còn đây đấy,

Ai nấy chia nhau gánh một phần.




Phan Bội Châu
1928

[Ngao_0p]

Tặng cô gái bé bơi xuồng



Gởi thân vào áng dinh hoàn,

Khác gì một lá giữa ngàn rừng xanh?

Thuyền con lơ lửng một mình,

Lại còn trống troảng như hình không ta.



Thình lình thấy chiếc xuồng qua,

Có cô gái bé mười ba tuổi đầu.

Vóc cô non yếu mặc dầu,

Nhưng tài chèo chống lại giàu hơn trai.



Giữa cơn mưa gió nhàm trời,

Mà mình bát cạy[1] như chơi mới kì.

Hứng lên xúc cảnh thành thi,

Có bài tứ tuyệt cậy mây gởi thuyền.


Thơ rằng:


Chẳng vẩy vây mà cũng thạo bơi,

Chiếc xuồng xuống ngược lại lên xuôi.

Kinh dòng cản gió nên như thế,

Trông gió xoay buồm lọ kể ai.



Phan Bội Châu

1. Bát, cạy: lái phải, lái trái.

[Ngao_0p]

Tạ ơn người bạn gái cho cái bao đầu


Tôi vẫn là một lão đầu trần đã trót mấy năm nay. Than ôi! Nửa đời hồ hải, chiếc bóng càn khôn, dưới chân tôi đành vô địa khả dung, mà trên đầu tôi cũng vô thiên khả đái. Nên tôi đi ra chỉ đầu trần lủi thủi, nhưng tự trong lòng tôi cho như thế là thích hợp lắm!

Ai ngờ có người bạn tôi thương, không muốn tôi mang một quả đầu già trơ trọi dưới ngọn gió thu heo hắt, nghỉ cho tôi một cái mũ chụp đầu. Chỉ thắt thành dây, tốn công mười ngón, vải xe làm mũ đáng giá nghìn vàng.

Tôi nhờ cái bao đầu đó mà đầu tôi mới cản ngự được cái phong hàn. Tôi cảm kích ơn người, chẳng biết lấy gì đền trả.

Ruột tằm chưa héo, phải nhả vài lời tạ ơn:


Tuy vẫn đầu suông vẫn cứ đầu,

Trời kia chung đội với ai đâu!

Còn vai còn sọ càng như thế,

Bao nắng bao mưa cũng mặc dầu!

Ghê những xiêm đai mà cỏ rác,

Biết đâu khăn yếm, chẳng mày râu!

Ơn người tri kỉ thương đầu bạc,

Vấn vít tơ tình mãi mãi lâu!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Tạ lỗi cô men



Mình từ tránh niên

Mắc bệnh uất phiền

Nỗi lo trời sụp

Nỗi tủi sức hèn.

Tấm thân góc bể

Chiếc bóng bên đèn.

Nhiều khi buồn quá

Cơ hồ phát điên!

Tìm phương giải uất,

Đụng gặp cô men.

Bên hồ trước chén,

Địa đảo thiên điên

Vừa ngâm vừa dốc

Đọc thánh đọc hiền.

Từ đó với cô,

Ríu rít tình duyên.

Hễ nghe cô tới,

Kì lạc vô biên.

Nhưng khổ yêu cô,

Tất phải có tiền.

Tiền còn, cô tới,

Tiền hết, cô quên!

Vì có như thế,

Mình khó lưỡng tuyền.

Muốn được lòng cô,

Sự tiền phải lo

Mà sự lo tiền.

Lại càng gay go.

Trời ách thằng ngu,

Túi vẫn không xu.

Gần đây mấy tháng.

Trong túi càng khô,

Thần tiền tránh xa,

Cô men vắng nhà.

Ma sầu ríu rít,

Như ngẩn như ngơ.

Trên trời dưới đất,

Trơ một mình ta!


------


Nghĩ cho ra chước,

Tính xuôi tính ngược.

Hạn định mỗi ngày

Cùng cô hai giác...[1]




Phan Bội Châu

------

1. Hai giác: hai hào.

[Ngao_0p]

Tượng vôi đứng trước cửa đền sập



Khéo khéo làm chi đứng mãi đây?

Râu mày, áo mão lại cân đai.

Thành xiên đất lở đành trương mắt,

Kẻ vái người van cứ điếc tai!

Xôi thịt quanh năm gào lễ cúng,

Cửa nhà trăm vạ mặc thây ai!

Thần quyền mạt vận, hay chăng nhỉ?

Mưa gió tan tành một đống vôi!




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Trận mưa thình lình



Ông mưa ông chẳng bảo cho hay,

Bỗng chốc mê man bốn bể đầy,

Nhà dột ba gian thành nước ngập,

Rèm thưa mấy lớp thấy rồng vây.

Căng dù ngồi giữ vài chồng sách,

Đội nón ra xem mấy khóm cây.

Khô hạn bấy lâu khao khát vũ,

Phen này ông Vũ mới ra tay.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Trông mưa



Ông nhác ông mưa, lại giả mưa,

Vừa mừng vừa sợ bị ông lừa.

Đồng điền ba tháng thiêu như lửa,

Chày cối liền năm lặng tựa tờ.

Thở ngốt hơi trâu phường chợ búa.

Kêu khan giọng cuốc bạn cày bừa.

Bắc thang lên tột xanh xanh hỏi:

Keo nước làm chi mãi bây giờ?



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Trách trời hạn



I

Hạn bắc rồi nam hạn hạn hoài,
Hạn sao ngông thế hỡi ông trời!
Đồng phơi xương trắng no đàn chó,
Giếng thấy bùn đen vắng tiếng người.
Già trẻ xôn xao trơ mắt khóc,
Trâu bò đủng đỉnh ngó nhau cười.
Dân e chết ráo ôi trời hỡi!
Trơ trọi mình ông sướng với ai?


II

Hạn mãi trời toan giết chúng con,
Mấy lâu mong nước, nước đâu còn!
May chi cô cóc chưa khan tiếng,
Tội quá thân lươn dám quản bùn.
Khô quá đồng vàng trên sáu thẻ,
Rồi đây giá gạo dưới ba lon.
Nếu ông cứ hạn này mãi mãi.
Dốc cả sông mà chảy cả non.


III

Thần hạn rồi đây đến thế nào?
Mỡ dầu trăm họ rẻ hơn bèo,
Nam phương hóa đức càng dong tới.
Đông để xuân phong lựa dịp vào.
Mây luống bồi hồi rồng dưới giếng,
Lửa e chan chứa cá trong ao.
Nếu hi sinh lão mà mưa tới,
Chi chút thân già dám tiếc sao?



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Tình tự với rượu



I

Buồn tẻo, buồn teo, hỡi chị men,
Thôi thời với chị kể nhân duyên.
Non sông nợ cũ đền chưa trắng,
Gió sấm luồng xưa rủi đã đen.
Thân vẫn còn đây trời ngó xuống,
Đời như xáo nữa, đất bùng lên.
Ừ năm ba chén cười hay khóc,
Khóc lại cười ư cũng đảo điên.


II

Mưa khéo trêu nhau gió chọc nhau,
Núi sông bỏ chặt những dây sầu.
Bà đâu vắng ngắt bà cùng chén,[1]
Bạn luống trông hoài, bạn với bầu[2]
Khấn nguyện đàn sau chim đỉnh núi.[3]
Kêu rêu hồn nước cuốc đêm thu[4]
Trời ơi, chớ bảo say là quấy!
Trời nếu như tôi cũng gật gù.


III

Muốn tạ thần thơ, thần cứ tiến[5]
Toan đuổi ma sầu, ma lại đến,
Có sống thôi đi đỡ với đời,
Chẳng say thời cũng chi hơn chén,
Văn minh nhảy nhót gái xô trai,[6]
Phấn đấu lung tung vàng lẫn vện,[7]
Giốc hồ đạp án nói trời kêu,
Này ta quyết với trời già, kiện



Phan Bội Châu

-----------------

1. Tác giả nói đến vợ.
2. Bầu bạn.
3. Thế hệ hậu sinh.
4. Thục Đế hóa chim cuốc, kêu nước.
5. Thần thơ không chịu đi.
6. Tác giả mỉa mai lối sâu Âu hóa (nhảy đầm).
7. Con người đua tranh danh lợi, như chó vàng chó vện.

[Ngao_0p]

Tiêu khiển ngâm



Thẩn thơ thơ thẩn thẩn thơ,

Khi vào ngồi ngó khi ra đứng dòm.

Địa cầu lăn sớm rồi hôm,

Mưa xong liền nắng, gió nồm liền nam.

Hỏi ông có chuyện chi làm?


Ba li rượu trắng, một hòm thơ son.

Hỡi ông, chớ nói bé con,

Thơ đuổi giặc, rượu chiêu hồn đặng đâu!

Ông từng ba chục năm thâu,

Đông Kinh, Hương Cảng khắp Tàu qua Xiêm.

Biết bao chân cứng đá mềm,

Mùng trời chiếu đất lấy đêm làm ngày.

Nay ông khoanh cẳng bó tay.

Chắc ông rách mắt chau mày nghiến răng.

Sao ông đủng đỉnh thung thăng,

Ngâm liều say tít như mừng như điên.

Ông nghe xưa Sở Khuất Nguyên,

Gieo thân trung ái vào miền dòng sông.

Lại như đời Hán Tử Phòng.

Thù Hàn rửa sạch, Xích Tùng bạn chơi.

Chứ ông thiệt quá nực cười,

Chiếc thuyền lơ lửng rông chơi cái gì?


........


Đã không như cụ Khuất Nguyên,

Thì nên tịch cốc tùng tiên cho rồi.

Hay chi than vắn thở dài,

Chi bằng liều vứt cái đời mới gan,

Chẳng tiên chẳng tục dở dang.

E ông tiếc nắm xương tàn hay sao?

Xương tàn ai có tiếc đâu.

Khổ vì gánh nặng trên đầu chưa xong.

Bắc Nam lần lượt tin hồng,

Đầu gành quốc quốc bên sông kêu hè.

Thôi thì ta hãy ngồi nghe,

Hồn đi rồi chắc hồn về rày mai.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Thơ viết trong tù



Nếu chết xong đi cái cũng hay,

Còn ta ta lại tính cho mày.

Trời đâu có ngục chôn thần thánh?

Đất há không đường ruổi gió mây?

Tát cạn bể Đông chèo tấc lưỡi,

Mở quang ngàn Bắc vẫy đôi tay.

Anh em ai nấy xin thêm gắng,

Công nghiệp ngàn thu há một ngày!



Phan Bội Châu
1914

[Ngao_0p]

Đá tự thuật



I

Tên tôi là Đá vẫn trời trao,
Hàn thử phong sương trải biết bao.
Một tấm gan bền thi với đạn,
Muôn cân xương cứng chọi cùng dao.
Đau trời khuyết phải liều thân vá,
Tức biển sâu, nên ném khối vào,
Đoàn thể may còn vô số mạnh,
Ức muôn hòn chất thấy non cao.


II

Trót mang lấy tiếng đá từ xưa,
Với sắt thi gan há phải vừa!
Giáng búa nghìn cân thây kệ nó,
Dựng bia muốn thuở phải chờ ta.
Vá trời đặng kín tha hồ luyện,
Ghép đất cho bằng chẳng quản xa.
Phỏng khiến lòng trời là đất cả,
Những tuồng mềm nắn có đâu mà!



III

Liếc mắt trên đời chán những tuồng,
Thấy mềm thì nắn, rắn thì buông.
Phải thi gan sắt xông nghìn đạn,
Từng trải lòng son khắp vạn truông
Hùm mới hiện hình non biết mặt[1]
Chim đà ngậm giận biển quay luồng[2]
Chờ thay cuộc mới ta làm khánh[3]
Nam Bắc vang lừng với tiếng chuông.



Phan Bội Châu

--------------------

1. Dùng điển "Lý Quảng thấy đá, tưởng hùm, giương cung bắn".
2. Chim Tim vệ ngậm đá lấp biển.
3. Khánh bằng đá.

[Ngao_0p]

Đêm gần sáng



Ngọn đèn leo lét quá đêm thâu

Chợt thấy vừng đông hé nửa đầu.

Dùi trống Linh Quang khua xóm núi,

Chày chuông Thiên Mụ đuổi thuyền câu.

Lưng trời nắng nhạt sao đôi nụ,

Mặt bể hồng tươi nước một màu.

Ba tiếng gà kêu thiên hạ rạng

Dậy xem tia sáng khắp năm châu



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Đêm mưa thương người bán bánh rao



I


Sao ông ăn hiếp mãi thằng bần,
Gió táp mưa sa chọc tấm thân,
"Ai ăn bánh mì không?"... rao rát miệng,
Đường bùn lầy quá bước chồn chân,
Trương liều tấc bụng cho trời thấy,
Bấm chặt đôi giò kẻo đất lăn,
Đành tủi cho em nhưng chẳng tủi,
Xưa nay hào kiệt vẫn gian tân![1]



II


Đường trơn như mỡ bấn như dưa,
Nách kẹp đi hoài mới ngán chưa?
Dài họng kêu to khua quỷ đói,
Cứng chân bước dõi đuổi thần mưa,
Mang mì sẽ nếm lòng thiên hạ,
Bán miệng mừng không thuế nước nhà.
Lũ đó có chăng phường Ngũ Tử[2]
Thường ngày tiếng sáo dọi tai ta.



Phan Bội Châu

-------------

1. Gian nan, tân khổ.
2. Ngũ Tử Tư đời Xuân Thu thổi ống tiêu xin ăn khắp chợ, phục thù cho nước Sở.

[Ngao_0p]

Đêm mưa vịnh chơi



I

Mưa sao mưa mãi mãi hoài,
Thần nắng đi đâu chẳng tới nơi?
Bốn vách rêu đầy liền trét đất,
Năm canh ếch gáy, sấm vang trời.
Cha xanh[1] e muốn tù con chứ?
Thầy nước[2] hay toan chọc lão chơi?
Xung quá quyết nhào luôn bốn bể,
Ngập thời ngập nốt kể gì ai!


II

Trông ngoài mấy tháng khát khao mưa
Mưa chết chòm này chẳng ngán thơ?
Nước sẵn oai quyền lên đáo để,
Trời dư giọt mắt khóc bơ vơ!
Phu xe luống sợ đi trơn té,
Cụ lớn thêm mừng giấc dậy trưa!
Ai chớ tưởng nhầm minh gió sấm
Tiếng trùng tiếng ếch tiếng ngâm thơ...



Phan Bội Châu

--------------

1. Cha xanh: Trời xanh.
2. Thầy nước: Mưa

[Ngao_0p]

Đêm ngồi một mình


I

Một ngọn đèn xanh giỡn bóng chơi.
Toan đem câu chuyện hỏi cùng trời.
Năm canh chuông mõ nghe đâu Phật,
Bốn mặt non sông vắng ngắt người.
Tiếng ngáy xung quanh e sấm thở,
Hồn thơ lơ lửng tưởng trăng cười.
Không đi chẳng lẽ ngồi hoài mãi?
Đông lại xuân qua, tối lại mai.


II

Khuya khoắt mình riêng nghĩ vắn dài,
Ngó xuôi ngó ngược bóng theo người.
Nhét năm ba chữ thêm đầy bụng,
Kể ức ngàn thu, quá ngán đời.
Ếch réo tư bề mừng được nước,
Dế ngâm bốn vách khóc không trời.
Thôi thì mình biết mình là đủ,
Cũng chẳng chiều ai chẳng lụy ai.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Đêm thu cảm tác



Khen ai khéo vẽ nét trời thu,

Nước biếc non xanh một bức đồ,

Bên vách rỉ reo đờn cánh dế,

Ngoài sân lác đác mõ nhành ngô.

Mây năm tầng bủa, rồng phun nước,

Trống bốn bể vang, ếch được mưa.

Đêm vắng cùng ai trò chuyện nhỉ?

Chuông chùa xen với tiếng nam mô.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Đêm trăng hỏi bóng



Đêm lơ lửng mình cùng trời đứng,
Mình hỏi trời, trời lửng làm thinh.
Trên trăng, dưới nước, giữa mình.
Thôi thời với bóng tự tình vân vi...
Khen cho bóng thực tay lanh đỡ,
Chưa dứt câu đã mở miệng rồi,
Rằng: “Ai như nghĩa ông tôi,
Khi đi, khi đứng, khi ngồi theo ông.
Sao ông vẫn hình dung buồn bã?
Khiến cho tôi rầu rã vì ông.
Điều gì uất kết ở trong,
Xin ông kể thực nỗi lòng tôi nghe!”
– “Ừ muốn nói, nhưng e đêm ngắn,
Lời quá dài thêm bận lòng ngươi;
Lạ lùng cho mụ bà trời
Thình lình đẻ rớt một người là ông.
Oa một tiếng non sông nứt nẻ,
Nối Rồng Tiên xin kể một người.
Sáng hai mắt, tỏ hai tai
Khuôn thân bảy thước khá dài, khá to.
Đầu óc vân tròn vo sâu hoáy
Râu mày xem dáng thảy nam nhi.
Mĩ Âu đất há chật gì?
Tình cờ sinh ở Trung Kỳ Việt Nam!
Sao chẳng điếc, chẳng câm cho rảnh?
Sao hay mang, hay gánh hoài hoài?
Chân không, sao muốn đá trời?
Tay không, sao muốn lấp trời dời non?
Lưỡi khua mõ chẳng mòn sao nhỉ?
Ruột quay tơ chẳng nghĩ gì sao?
Gân đồng xương sắt thế mà?
Đành cho muôn sặt (tên) bắn vào bia thân?
Sao mãi mãi phong trần không đã.
Mà gan vàng dạ đá trơ trơ?
Ích gì nghĩ vẩn nghĩ vơ
Nghĩ mình, mình luống ngẩn ngơ tháng ngày.
Chẳng ích gì sao hay làm mãi?
Làm mãi sao chẳng cái gì thành?
Tại ai? Hay tội tại mình?
Tại mình? Hay cũng sự tình tại ai?”
Bóng nghe hỏi, thở dài mà nói:
– “Kể đầu đuôi, thưa tội tại ông
Miệng đời độc ngọt gian nồng
Sao ai lừa gạt mà ông nghe liều?
Ông xem xét còn nhiều hờ hững
Việc trăm năm tưởng những rày mai,
Lòng ai, ông tưởng như ai
Biết đâu rắn rết hươu nai đầy đường!
Người khôn khéo ông càng thua vụng,
Trước bầy ma phun giọng phật linh.
Ngu sao chúng trọc mình thanh [1]
Cuồng sao chúng túy mình tinh [2] là gì?
Ông chẳng thấy thời này danh giá
Chẳng gì hơn xe ngựa lâu đài?
No cơm, ấm áo là rồi,
Ai còn nghĩ đến việc ngoài thân gia?
Dù lịch sử ông cha, thây kệ,
Nhục hay vinh họ kể gì đâu?
Việc gì ông cứ bo bo,
Trong thiên hạ kể rất ngu ai bằng
Ông thử dắt nường trăng xuống hỏi,
Xem như lời tôi nói phải không?”
Nghe lời lòng lại dặn lòng:
Đã xe trước đổ, còn hòng xe sau.
Bóng hỡi bóng, giùm nhau tính rốn
Còn sau này với bạn tâm tri!
Vừng trăng vừa ẩn non Tây
Trần đông lừng lựng lại mày với ta.



Phan Bội Châu

-----------

1. Chúng trọc mình thanh: mọi người dơ bẩn, mình trong sạch.
2. Chúng túy mình tinh: mọi người say, mình tỉnh.

[Ngao_0p]

Đêm trăng lên núi Ngự Bình



I


Cây dáng xanh um, nguyệt dáng trong

Ngự Bình sơn, phải núi mình không?

Đát trơ trẽn mặt, non như thẹn,

Gió gớm ghê chiều, đá dễ long,

Trải mấy bể dâu và bức họa,

Nỏ bao mưa nắng một chồi thông,

Bốn mươi năm trước từng bầu bạn,

Ông nhớ mình chăng? Sẽ hỏi ông.



II


Ông nhớ mình chăng? Sẽ hỏi ông,

Hồn đi đâu vắng? Núi nằm không?

Đứng năm canh suốt, bao anh đá [1]

Reo một mình suông, mấy cụ tùng? [2]

Trời ngẩn ngơ say, người chếch bóng,

Gió thờ ơ mát, nguyệt tròn vòng,

Ngự Bình! Há lẽ quên sao nhé?

Vun đắp nghìn thu dấu tổ tông.




Phan Bội Châu

----------

1. Bái thạch vi huynh (chú thích của tác giả)
2. Tùng đại thụ (chú thích của tác giả)

[Ngao_0p]

Đầu mùa hè



Xuân đó mà nay đã hạ rồi,

Bầu sen nghe có khí hương bay

Nắng nung cỏ biếc, màu xanh nhạt,

Gió xác hoa hồng, sắc đỏ phai.

Lửa lựu đầu thềm phơi cánh bướm,

Vườn hè núp bóng tỉnh hồn ve.

Hi Hoàng giấc mộng kìa ai tá?[1]

Thời đại đâu xưa thế giới này!




Phan Bội Châu

-------------------

1. Đào Tiềm đời Tấn, tiết hạ ngồi cửa sổ hóng gió, tự xưng là người đời Hi Hoàng.

[Ngao_0p]

Đậu thuyền dưới chùa Thiên Mụ, đụng trời mưa



Một ông già một chiếc thuyền con,

Đầu chẳng vui gì cũng chẳng buồn.

Bầu bạn với trời trên mặt nước,

Láng giềng cùng Phật dưới sườn non.

Gió năm ba trận ngang rồi dọc,

Trăng một vài hôm khuyết lại tròn.

Đụng nhịp thình lình, mừng đáo để:

Sau cơn can hạn chốc mưa dồn.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Đề cây hoàng mai ở trước bia cô Ấu Triệu [1]



May sao hoàng chủng trổ ra mầy[2]

Muôn tía nghìn hồng nhượng bậc thầy!

Sẵn chất vàng mười chi lọ nhuộm?

Thấy ai trắng nhất, chẳng hề say.[3]

Trước mồ liệt nữ chung hồn phách.

Trên bảng khôi nguyên trổ mặt mày.

Ai hỡi tìm xuân, này sẽ bảo:

Xuân thay, bản sắc chẳng hề thay!




Phan Bội Châu


--------------------


1. Nữ chí sĩ Lê Thị Đàn.
2. Hoàng chủng: giống cây trổ sắc (hoa) vàng, ngụ ý nói giống da vàng.
3. Không ham hố sắc trắng kẻ khác (nghĩa bóng: không say - vì mê thích hoặc vì ngã lòng - trước bọn người da trắng).

[Ngao_0p]

Đề cảnh xưa thành Thăng Long



Một đỉnh non cao với một tôi,

Hỏi non non đứng đã bao hồi?

Nổi chìm kim cổ xem mây lượn,

Ấm lạnh xuân thu sẵn đá bồi.

Hồn nước, thề mình son một tấm,

Tuồng đời thây kẻ bạc đôi người.

Ngại ngùng gió bắc kinh đàn nhạn,

Có nhớ nam chăng, nhạn nhạn ôi!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Đọc tập thơ Cao Bá Quát


I


Ừ, thế non sông mới thấy tài!

Tài cao há lẽ mẹp như ai?

Xung lên, trời muốn hai tay đấm,

Hứng tới, vời [1] toan một cẳng bơi.

Mây gió xoay tròn đầu ngọn bút,

Càn khôn chết lỏng nửa tròng ngươi.

Khí thiêng đất nước còn nguyên đó,

Chín suối ai ơi đứng dậy cười.



II


Cười ngất ông xanh quá thiệt thà,

Sinh ta nhưng cố bắt làm ta,

Ngoài năm châu lớn gì gì huậy?

Trong bốn nghìn năm thế thế a?

Trót chẳng hay ư, nhưng chẳng dở,

Đành không trẻ nữa, ngán không già,

Mò tìm quên quách chòm râu bạc,

Bảy chục còn nghi tuổi mới ba.



III


Thấy vui liền vác tập thơ ra,

Đồ nhắm xưa nay cụ với ta.

Son mực thảy thừa oan kiếp giấy.

Gió mưa lầm lạc rủi đời hoa.

Tấm bia vạn cổ trời đề chữ,

Nắm cốt ba sinh đất gán nhà.

Trên án hương tâm, hồn hỡi dậy.

Sau li rượu cúc, trước chung trà.




Phan Bội Châu

--------------------

1. Vời: biển khơi.

[Ngao_0p]

Giang hồ mãn địa nhất ngư ông



I


Núi đó ai đây bể đó ai?

Giang hồ đầy đất một cha chài.

Mênh mông nước bạc trời mù tít,

Đủng đỉnh thuyền câu lão sống dai.

Trước mắt đã làm cơ tạo hóa

Trong tay chi sót ngòn cò trai?

Từng phen ghềnh thác, từng giông tố?

Nhắm cuộc năm châu tủm tỉm cười.



II


Tai nón kia kìa đó biết ai?

Giang hồ đầy đất một cha chài.

Nhà trên mặt nước mênh mông biển,

Chài giữa lòng sông ngất ngưởng trời.

Đã kiếp trong đời mong gánh vạn,

Phải gan đầu gió vững phân mười.

Rày mai kiếm cách câu cho thú

Bắt lũ kình nghê nhốt lại chơi.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Gửi bạn


I


Con đường Vinh - Huế chẳng bao xa,

Bảy tám năm trời vắng chẳng ta.

Duy có mộng hồn mau chóng tuyệt:

Chỉ trong nửa phút lại liền qua.



II


Đêm ngày mơ tưởng mặt Hồng Lam

Nếu hóa thân làm ngọn gió nam,

Thổi miết một hơi về tận Nghệ,

Câu thơ bầu rượu, họp anh em.



III


Ước ao gió thổi Bác vào kinh,

Gió thổi Nam hoài, quá bực minh

Nếu có tàu bay lên vặn miết,

Trong ba mươi phút tới thành Vinh.




Phan Bội Châu
1933

[Ngao_0p]

Hoa sen



Một vùng kim bích giữa hồ đầm,

Thần múa, tiên cười trước gió nam.

Tròn lửng bóng in trăng đáy nước,

Hồng tươi sắc khiếp ráng chiều hôm,

Trên tay Phật Thích càng thêm thánh [1]

Dưới gót Phan Thi [2] chẳng kể phàm,

Quân tử hay hoa ai biết chẳng,

Ngàn thu ruột đắng với lòng thơm.




Phan Bội Châu
1932


-----------------------

1. Trên tay tượng Phật người ta thường để hoa sen.
2. Xưa bà Phan Thi đẹp tuyệt sắc, mỗi bước đi như nụ hoa sen nở. Người xưa có câu thơ "Bộ bộ sinh liên hoa" (mỗi bước đi như nở ra hoa sen).

[Ngao_0p]

Hỡi con chim cu kia ơi!



Hỡi con chim cu kia ơi!

Khi xưa mày ở trên trời,

Mày bay mày nhảy theo bầu bạn.

Nước, trời sinh ra cho mày uống,

Ruộng, người cày có lúa cho mày ăn,

Cớ làm sao mày quên bản quên căn?

Chốn rừng xanh mày nỡ phụ,

Nơi đồng bằng mày cũng lánh xa!

Mày tham chi chút bả vinh hoa?

Búp tre non mày không đỗ,

Ngọn tre già vắng tiếng mày kêu?

Ở trong lòng mày chỉ gáy cho chủ mày yêu!

Nước đầy vơi mày không quản,

Lúa ít nhiều đã có chủ mày lo!

Ta nghĩ cái phúc mày cũng đã to,

Nước không lo mà cũng mát dạ,

Lúa không lo mà cũng no lòng!

Hỡi con chim cu kia ơi!

Ta nghĩ: Mày không nòi không giống,

Không tổ, không tông... thảy chẳng ra gì!

Mày gáy làm chi cúc cu cu!

Hỡi con chim cu kia ơi!




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Khóc báo Dân



Oe oe một tiếng chốc trăm năm,

Trông thấy khôn ngăn giọt lụy ngầm.

Thần thánh vẫn thiêng sao thảm đạm!

Giang sơn chưa chết há âm thầm?

Vài hồi trống tủi sai đường tính,

Mấy lũ dân đen miệng nó câm.

Còn vợ còn chồng còn đẻ nữa,

Trên đường sự sống phải đồng tâm!



Phan Bội Châu

1938

-------------

Tờ báo của Đảng Cộng sản ở Trung Bộ, xuất bản ở Huế, bị Pháp đóng cửa năm 1938

[Ngao_0p]

Khuê phụ thu hoài



Ngô một lá thình lình khiếp gió,

Giật mình nghe trận tố chiều hôm;

Trăm dâu đổ cả đầu tằm

Ngậm ngùi thân thế, ăn nằm sao yên?

Tài bồ liễu đã hèn lại vụng,

Bạn chị em may cũng theo đòi;

Lần hồi năm tháng đưa thoi,

Trẻ trung mới đó, chốc ngoài ba mươi.

Nhịp hát múa tư bề gió sấm,

Gái không chồng thôi dám bi ai?

Cơ đồ đã bán cho trời,

Liều thân muốn chuộc một vài về tay.

Từng có lúc dắt bầy kéo bạn,

Chê đường xa không vốn buông chày;

Lạ lùng mấy thuở xưa nay,

Đôi bàn tay trắng vạch mây đấm trời!

Cũng có lúc qua vời vượt núi,

Nặng hai vai một túi quan hà;

Dãi đầu gió táp mưa sa,

Biết nhau một mảnh trăng tà với em.

Cũng có lúc ruột tằm khô ráo

Khúc vò tơ dần héo quặn đau.

Những là rày ước mai ao,

Vóc thừa mây tía gấm thêu ráng hồng.

May anh chị sẵn lòng tương ái,

Mà con chồng vừa lại nên con;

Hò nhau chung gánh bể non,

Muôn cay nghìn đắng tấc son một niềm.

Đau nông nỗi vì em khờ dại,

Gặp trận buôn thế giới phi thường;

Ngón buông, người đủ trăm đường,

Mà mình hờ hững trễ tràng ra chi!

Từng nhiều lúc vân vi than thở,

Đã dở cười lại dở khóc thêm;

Bóng ai thấp thoáng trước rèm?

Hồn ai lai láng cạnh nằm đêm thu?

Ngồi ngẫm nghĩ mấy câu chuyện cổ,

Nghề bán buôn chợ búa phen này;

Học khôn học khéo cho hay,

Trải phen thất bại là ngày thành công.

Quẹt nước mắt hỡi chồng chồng hỡi,

Thiêng liêng thời thứ tội cho em;

Gớm ghê máu chảy ruột mềm

Thế anh chị với thân em lâu dài.




Phan Bội Châu

--------------

Khuê phụ thu hoài, tức Niềm thu khuê phụ, tác giả mượn nỗi lòng của người khuê phụ trong mùa thu để ký thác tâm sự yêu nước của mình

[Ngao_0p]

Một mình ngồi thuyền



Trên nước tiêu dao một chiếc tròng,

Chẳng chi là rắn chẳng chi rồng,

Ông tù đặc biệt lòng trời đất,

Lão ngốc vô danh bóng núi sông.

Ba chục năm xưa chim mặt biển,

Bảy tư tuổi mới cọp trong lồng.

Sầu vài li rượu gì gì nữa,

Đôi nắm xương tàn vạn sự xong.




Phan Bội Châu
1940

[Ngao_0p]

Mừng Tết



Mừng lúc gặp tam đương thai thái

Cờ gió đông phấp phới trước thềm hoa.

Đàn chim oanh cất tiếng nhặt khoan.

Xui giục khách mở màn ngồi dậy nói.

À Tết, Tết rày đà tới đó,

Tết những gì xin hỏi họ nhà ta?

Kìa nhà pháo nổ, kìa cửa treo hoa;

Kìa xôi thịt heo gà mâm cỗ trực,

Rằng vui vẻ, ừ vui vẻ thật.

Gánh cu li chưa vứt, tính sao đây?

Tết sao Tết lại Tết đi!

Tết bầy nô lệ ấy thì Tết ta!

Tết dân chủ cộng hòa kìa Tết hộ,

Tết ma vương ai trông ngó vào đâu?

Rồi đây lại cuộc bể dâu,

Xin ai ngó lại về sau kẻo mà!

Mấy câu mừng Tết gọi là...



Phan Bội Châu
1935

[Ngao_0p]

Mừng Đông Dương tạp chí



"Kê kí minh hĩ!

Đông phương minh hĩ!" [1]

Đọc hai câu thơ ấy, vội mừng ngâm.

Đêm năm canh ảm đạm âm thầm

Gáy một tiếng vang ầm ba bốn mặt!

Thôi giục vừng hồng trên quả đất,

Sau tiếng gà gáy bỗng thấy mặt trời lên.

Màn mây mù quét sạch, hiện thanh thiên,

Luồng đau khổ đánh tan, trình hỉ khí[2]

Nào bạn lao nông, nào nhà chính trị,

Nào làng văn sĩ, nào cửa thần quyền.

Thời thế ấy quyết vai liền cánh rập.

Nước quạnh non khơi dầu mấy lớp,

Máu chung ruột thịt há đôi đường?

Gì danh, gì lợi, chi màng!

Đồng tâm hai chữ đá vàng chẳng phai!

Ai ơi! Đông dã dựng rồi,

Rập nhau ta dựng vũ đài ta lên!

Chí bền, vạn sự phải nên!




Phan Bội Châu

--------------

1. "Gà gáy, phương Đông đã sáng!".
2. Trình hỉ khí: bộc lộ rõ khí tượng mừng vui.

[Ngao_0p]

Ngâm trong khi ốm



Vóc hạc xương mai tuyết nặng nề,

Hồn thơ như tỉnh lại như mê

Trong đau dòng giống, mây tan tác,

Ngoài cảm non sông, bụi bốn bề.

Thần thánh mơ màng trời giấc mớ

Ma tà lồng loạt nguyệt canh khuya,

Đông qua có lẽ xuân về chóng

Ai chớ lòng chồn để xác ve.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Thiên vấn phú



Trời cao mênh mông
Này tôi hỏi ông?
Nước Việt Nam tôi,
Một góc Á Đông.

Dân Việt vẫn con trời thảy, cỏ cây vẫn đội trời chung;
Ai vắt nên hình chữ S, ai ban cho hiệu con Rồng?
Chẳng Mường Mọi, sao kêu bằng Lạc?
Chẳng cánh lông, sao gọi bằng Hồng?
Sao dài dặc hơn bốn ngàn năm, sống chẳng sống, chết chẳng chết?

Sao so với năm châu muôn nước, có chẳng có, không chẳng không?
Mở pho dân tộc toàn cầu, họ dân tôi sao lộn xộn chẳng vàng chẳng trắng;
Xem bức địa đồ thế giới, sắc nước tôi sao lem nhem, chẳng lục chẳng hồng?
Vẫn từng nghe thiên đạo chí công, há lẽ cường phù nhược ức?[1]
Vẫn cũng biết thiên ân phổ biến, vì sao bỉ sắc tư phong?[2]

Tôi quá nghi ông!
Này tôi xin kể
Sử cũ nước tôi
Nhiều trang sứt mẻ:

Thục An Dương Vương, có đức gì mà vương?
Triệu Úy Đà có công gì mà đế?
Sao lờ mờ sử Việt, hơn hai ngàn năm xưa,
Mà tên họ người Nam, không một trang đếm xỉa?
Tới Trưng Trắc bắt đầu dựng nước,
Thiệt tổ tiên tôi đó, sao ông quá ác không cho
Bà vạn đại xưng vương?
Kìa Mã Viện thạo ngón cướp người,
Là thù địch của tôi, sao ông bất nhân đã giúp nó nhất thời đắc thế?
Núi Tản, sông Lô mây nghịt nghịt tức tối vì ai?
Cẩm Khê, Lãng Bạc máu ròng ròng thảm thương chăng nhỉ?
Lại như sử Lý, Trần, Lê máu pha giọt mực,
Thủ lĩnh Hán mười thằng chín ác, sao ông còn chắp cánh cho hùm?
Đô hộ Đường ba bị chín quai, sao ông còn dẫn đường đưa giặc?
Lý Thường Kiệt nhiều phen đánh Tống, rất có công cùng chủng tộc, thì sao thân bách chiến, ông đành cho chịu cung hình?
Ngô Vương Quyền độc lập thoát Tàu đáng thịnh thọ sơn hà, mà sao mới sáu năm, ông vội bắt về thiên quốc?
Tám đời Lý, cha con thầy tớ, chung vai gánh non sông bốn mặt, lẽ đáng thương là trọn, sao thình lình đẻ mụ Lý Chiêu Hoàng?
Một nhà Trần, ông cháu cha con, hùn sức lùa beo cọp trăm bầy, há để giống nào lai, sao cắc cớ sinh thằng Trần Ích Tắc?
Quý hóa thay! Trần Bình Trọng hăng hái thề làm Nam quỷ, sao ông chẳng tiếc, nỡ để chết dưới ngọn dao Nguyên?
Tàn ác thay! Giặc Thoát Hoan lăm le giết sạch Nam dân, ông sao quá thương, để nó sống về bên đất Bắc?
Mấy ngàn quân trung thành với nước, trên tay đề "Sát Thát" vẫn phục tùng mệnh ông đó, sao ông để Mã Nhi, Lỗ Xích vằm xẻo sướng tay?
Mấy triệu dân tức giận vì thù, đầy ruột chứa "Bình Ngô" há chênh lệch đạo ông đâu, sao ông dung Trương Phụ, Liễu Thăng giày bừa phỉ sức?
Phục Trần nọ, những phường xỏ lá, chắc ông dư biết, sao ông quá chiều lòng giặc, cha con Hồ, thảy nhét miệng kình;
Tôn Lê kia, những lũ bẻ măng, sao ông dở say, nỡ bắt đày đọa trời Minh, vua tôi Việt, hồn đau tiếng quốc!
Tôn Sĩ Nghị, thiệt tay gian xảo, đáng xương băm đất Việt, sao ông cho nách xéo khỏi Nam Quan?
Nguyễn Quang Trung, thiệt đấng anh hùng, đáng bia tạc trời Nam, sao ông lại vu oan bằng Tây tặc?

Tôi dám xin ông,
Trả lời cho sáng!
Ngôi ông vẫn cao,
Đức ông vẫn rạng.
Có lẽ ông quá già chăng nọ, gương nhật tinh hồ loạn thị phi,
Những mong ông cải cách chóng cho, uy lôi điện phân minh hình thưởng.
Non nước ấy vẫn còn non nước cũ, bao tá thánh hiền hào kiệt, xin ông nay mở lượng tài bồi;
Đồng bào tôi cũng như đồng bào ai, thảy là con cháu chắt chiu, nhờ ông hãy rộng đường lai vãng.
Đợi đợi... Chờ chờ... Năm năm... Tháng tháng...!



Phan Bội Châu

--------------

1. Cường phù nhược ức: phù kẻ mạnh, ức chế kẻ yếu.
2. Bỉ sắc tư phong: cái này hơn, cái kia kém.

[Ngao_0p]

Thuyền đêm tức cảnh



Một lá thuyền lơ lửng

Năm canh nguyệt ủ ê,

Mưa lùa xe ngựa chạy,

Gió thổi nón tơi về.

Gà gáy mơ hồ sáng,

Quyên kêu sắp sửa hè.

Ông này quá vô sự:

Ba chén ngáy khè khè!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Thuyền đêm trời lụt tứ tuyệt



I

Dưới đèn bên gối gió thu vào,

Chào bạn lâu nay ở chốn nào?

Một tiếng hát chài, kinh thột dậy,

Té ra, trời biển cách xa nhau!


II

Gió đêm cuốn bể dựng non triều,

Thoát mới nghe ra tưởng đất reo,

Đau đớn những ai say giấc quá,

Bên tai sấm sét cố nằm liều.


III

Tuồng lụt tuồng mua diễn quá hay,

Ếch lên giành núi, cá giành cây.

Cơ trời xoay chuyển mưa rồi nắng,

Cây núi đâu mà chứa bọn mày?


IV

Khát nước lâu ngày nước lại no,

Cua bơi cá nhảy, bấy tha hồ!

Rồng thiêng đủng đỉnh trên mây bạc,

Ngó xuống nhân hoàn biển chửa to.


V

Ma lụt gù nhau nuốt núi sông,

Lại toan cướp tuốt chiếc thuyền ông.

Liều gan chống thử cùng mưa gió.

Thua được chờ xem lúc cuối cùng.


VI

Bạn gió cùng trăng trải bấy nay,

Chào ông thần sóng lại phen này.

Biển non chìm ngấm về tay Cổn [1]

Hạ Võ[2] nào đâu xuất hiện ngay.


VII

Biển kêu như sấm nước như trời,

Kìa chiếc thuyền ai lủng lẳng bơi,

Một lão ba thằng cười khúc khích,

Bầy ma thấy cũng vỗ tay cười.


VIII

Ôi lũ con đen lút tới cùng,

Còn ai tai mắt đỡ đầu ngong?

Thuyền ai còn đó e rồi nữa,

Đẩy một bè xương tới biển đông.


IX

Rồng thiêng không nước lấy gì bay?

Được lụt xem chừng có lẽ may,

Vi vảy sẵn sàng chờ biến hóa,

Trong ao vừa đó đã lên mây,


X

Dưới cầu Bến Ngự dựa cây sung,

Một chiếc thuyền con sóng tứ tung.

Giữa kiếp trầm luân ôi các bạn,

Gánh non lấp bể gắng nhau cùng!




Phan Bội Châu

-----------------

1. Cổn: là người được vua Nghiêu giao trách nhiệm trị nạn lụt ở sông Hoàng Hà, ông Cổn không làm được mà còn gây thêm nhiều thiệt hại cho dân chúng và mùa màng.
2. Hạ Võ: tức Hạ Vũ, vị vua đầu tiên của nhà Hạ. Ông Vũ là con của ông Cổn. Đời vua Thuấn ông Vũ được thay thế cha làm công việc trị thủy sông Hoàng. Ròng rã ba mươi năm, ông Vũ chế ngự được nạn lụt và được vua Thuấn nhường ngôi lập ra nhà Hạ.

[Ngao_0p]

Than thở một mình tính không ngủ được



I


Không ăn không nói cũng không làm

Khóc ngấm cười thầm trước gió nam.

Còn dính mùi đời nên nuốt gắng,

Chưa xong mở miệng phải phô thàm[1]

Ba chung rượu cạn tiên pha quỉ.

Một cuộc cờ xoay thánh lẫn phàm.

Mua nước không tiền đành chịu khát,

Khát xong toan dốc cả sông Lam.



II


Bạn với ai đây, với một mình,

Ngoài ba chén rượu chợt vô tình,

Cu li, phú lít, nghề chưa thạo,

Cụ bếp, ông bồi nghiệp chửa rành

Toan học đĩ giai, đà quá nhảm,

Muốn theo làng hát miệng không lanh

Chỉ hay một việc là ông cách,[2]

Chợ ế hàng thừa phải ngậm thinh.



III


Chẳng trách gì ai chỉ trách mình,

Vì mình nhầm lỗi uổng tài tình.

Miệng cười ghê gớm đen pha bạc,

Đống cát lô nhô sỏi với sành.

Toan, dạ ấy phơi, lòng ấy tỏ,

Nhưng chân chưa vững bước chưa lanh,

Hỏi trời, trời biết say hay tỉnh,

Muốn hét to lên, lại ngậm thinh.




Phan Bội Châu

-----------------

1. Nói bậy.
2. Ông cách: cách mạng.

[Ngao_0p]

Than nhà quê



Nghe nói “nhà quê” mấy kẻ ưa,

Chẳng quê thì có lịch bao giờ?

Lầu cao, máu mủ anh vôi cát,

Áo tốt, chân tay chị vải tơ.

Tiền cậy mớ dầu ông đóng góp,

Cơm nhờ vải vóc cụ cày bừa.

Chẳng quên thì cứ trau giồi lịch,

Nói rõ người hèn đã biết chưa?




Phan Bội Châu
1931

[Ngao_0p]

Ngày mồng 5 tháng 5



Còn lại nhân gian hãy bấy lâu,

Sáu phen Đoan Ngọ ở Thần Châu [1],

Sông yêu khách lạ đưa trăng biếu,

Non nhớ người xưa khiến gió hầu,

Vắng bạn say liều khuyên bóng múa,

Ngạo đời, hát bướng bảo trời chầu.

Thiên Thai nghe nói gần đâu tá

Thăm hỏi Lưu đâu với Nguyễn đâu?



Phan Bội Châu

-------------

1. Tổ quốc thiêng liêng.

[Ngao_0p]

Người lượm phân



Việc này khó nhất ở trần gian,

Ta gánh làm chơi chẳng khó khăn.

Báu quý ngọc trời bôi cội lúa,

Yêu vì hương nước, dưỡng chồi lan.

Ruột người đủ món vơ nhào sạch,

Màu đất ra tay rắc rải chan.

Thả cuốc buông cào trông bốn bể,

Ai làm lúa tốt cả nhân gian?



Phan Bội Châu
1927

[Ngao_0p]

Ngồi dưới cây tùng tức cảnh



I


Say nhìn lơ lửng bóng cây tùng,

Dì gió tình cờ lại bỡn ông.

Đưa tới mùi hoa, hương thấu não,

Thổi tan hơi nắng, mát đầy hông.

Mây khoe tuồng mới đàn lá gấm,

Chim nhớ duyên xưa hót núi sông.

Thoạt nghĩ ba mươi năm trở ngược,

Dốc hồ, gọi bể, với trời không.



II


Hỏi trời, ông có hiểu chăng ông?

Lão ấy là ai? Bạn với tùng.

Lạnh chẳng sờn gan, sương hết phép,

Nóng càng tươi lá, nắng ghê lòng.

Bao phen gió sấm từng nuôi hạc,

Chờ dịp mây mưa sẽ hóa rồng.

Trời cũng cười cho đời tẻ nhỉ?

Một cây cổ thụ, một thằng ngông.



III


Một ông đầu bạc cạnh tùng xanh,

Ngắm cũng vô tình, cũng hữu tình.

Trước mặt non cao trơ trọi lá,

Sau cơn gió dữ lẻ loi mình,

Lòng mười phần đỏ gương trời dọi,

Sóng bốn mùa reo phách quỷ kinh.

Thế giới nắng nồng, riêng mát mẻ,

Mây râm màn phủ khắp xung quanh.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Ngồi thuyền đụng trời mưa trách trời



Một chiếc tròng con đủng đỉnh chơi,

Ông còn mang nước xối vào tôi!

Thánh hiền ba chén con chi thú?

Mây mạng tư bề ngán quá đời!



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Nhà nông than bão lụt



I


Trời oán thù chi với chúng ta?

Thường năm bão lụt mãi không tha.

Áo tơi ướt át người ra quái,

Cồn bãi mênh mông, nước nuốt nhà.

Bèo sậy được mùa thâu lúa rụng,

Cá rồng sẵn dịp bắt thây ma.

Mùa màng ngó đã không trơn ráo,

Hỏng tháng mười rồi ngóng tháng ba!



II


Hỏng tháng mười rồi ngóng tháng ba!

Nhưng ông lụt mãi, tính sao mà>

Long vương chiếm cả vườn và ruộng,

Phong bá xô toang cửa lẫn nhà.

Non nước vẫy vùng tôm ếch cá,

Đói cơm khóc lóc trẻ trai già.

Ông ơi! Thương nể quân mình với!

Sống sót còn xương bọc lấy da!




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Nhàn ngâm


I

Như mình thong thả, có ai đâu,

Thong thả càng thêm nỗi tức đau.

Hồn Thục kêu hoài khan giọng cuốc,

Cung cầm, đàn mãi lãng tai trâu.

Khúc cầu duyên cũ hoa rơi lụy,

Kể chuyện đời nay, đá lắc đầu.

Muốn kéo nường trăng xuôi cạnh gối,

Nường trăng gai tởm đạn phương Âu.


II


Chuyện quá buồn nghe, vẫn cứ nghe,

Tiếng than ngoài ngõ, khóc bên hè.

Con mèo ăn chuột, chuột ngang dọc,

Thằng bếp coi cơm, cơm nhão nhè,

Trước mắt, trộm ghen trăng biển mọc [1]

Bên tai ngựa kệ gió đông về [2]

Tội tình cô gái, xuân vừa nụ,

Mắc bợm thầy tu thả thuốc mê.



Phan Bội Châu

----------------------

1. Trộm tất ghét trăng dọi.
2. “Đông phương xuy mã nhi” (chú thích của tác giả)

[Ngao_0p]

Nhớ nhà



Bỏ nhà trót đã bấy nhiêu năm,

Lửng cả non Hồng với nước Lam

Thiệt có quên chăng, trời mới biết,

Nếu còn về nữa, đất e lầm.

Gửi tình thăm viếng, mây ra Bắc,

Nặng ước đoàn viên, nguyệt ghé rằm.

Muốn kháp mặt nhau trong giấc mộng,

Canh khuya chưa ngủ, gượng lên nằm.




Phan Bội Châu
1933

[Ngao_0p]

Nói chuyện với cây cừa bên thuyền



Nhân duyên lạ thiệt lão cùng mầy,

Chung chiếc thuyền con bấy tháng ngày,

Lấp biển đây đã khô tủy đá,

Che trời đó cũng sói đầu cây.

Nếu còn thời thế cho xoay ngón,

Há lẽ anh hùng mãi bó tay?

Thôi lão cùng mầy trò chuyện khoác

Chán chi hùm gió với rồng mây.




Phan Bội Châu

1937

[Ngao_0p]

Nói chuyện với muỗi



Giữa đêm thu trời yên gió lặng,

Một mình nằm cố lắng tai nghe...

Lắng nghe dì Muỗi vo ve,

Bên màn dậy hỏi tí te mấy lời:

Hỏi dì Muỗi sao lười biếng thế?

Thiếu chi nghề kiếm kế nuôi thân,

Mà đi hút máu nhân dân,

Hại người đang buổi mê man cho đành?

Sao chẳng quản hôi tanh nhơ nhuốc,

Bị chê bai có được ích gì?

Vả chăng, ăn xổi ở thì,

Những nghề hèn mạt sao dì lại ưa?

Giờ trở đi nên chừa thói cũ

Noi theo đường sáng sủa làm ăn,

Mấy lời khuyên nhủ ân cần,

Nên chăng xin hãy phân trần cùng nhau...

Muỗi ngẫm nghĩ hồi lâu đáp lại:

- Thời buổi này trái, phải sá chi?

Chúng tôi là vật vô tri,

Hễ mình no bụng, biết gì đến ai?

Kìa thử hỏi loài người ta đó,

Lũ tham quan nào có thương ai?

Chỉ đi bóc lột của người,

Làm nên giàu có một đời sướng thân.

Nào có tưởng đến dân đói khổ,

Tiếng chê cười gác bỏ ngoài tai!

Huống chi khác giống khác loài?




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Năm hết tết đến




Cờ thế sự tốt đương toan giục

Chốc ba trăm sáu chục lại năm ngày.

Xa chưa ra, mã chưa tới, pháo chưa bay,

Thoắt ngoài cửa trông vào, đông đã đến!

Đau vạn sự hoa tàn nguyệt khuyết,

Mừng tân cơ đông hết lại xuân về!

Bâng khuâng chuông sớm đêm khuya,

Mai đưa tin gió, hạnh chia mối tình.

Trót duyên nợ ba sinh đành phải trả.

Tuổi càng cao, vai càng nở, lưng càng tỏ.

Da chưa mồi, đầu chưa bạc, tai chưa điếc, mắt chưa mù.

Nợ non nước phải tính sao cho xong xả.

Nhất thiết chúng sinh đô thị ngã

Bách chư khổ thống nhẫn khang nhân[1]

Đã đày thân xuống giữa cõi trần,

Dầu chẳng phật cũng xả thân vì đại chúng.

Ai pháo nổ, ai nêu cao, ai hương dân hoa cúng?

Tấc son mình e cũng thấu thần minh,

Xuân xanh với bạn đầu xanh,

Mới thời mới mãi cho mình mới theo.

Ước ao người muốn, trời chiều.




Phan Bội Châu

----------------

1. Chúng sinh đều là ta; trăm sự thống khổ càng làm người ta cứng cỏi.

[Ngao_0p]

Phan Bội Châu khóc cháu



Thoát nghe đến tiếng cụ nghè Ôn,

Dầu cháu cũng thương, chẳng lọ con,

Chín suối bao giờ quên lịch sử,

Nghìn thu chưa dễ thác linh hồn.

Bác còn nhớ cháu khi trò chuyện,

Nay đã hồn xưa nợ nước non!

Khóc chẳng làm gì, thôi phải hát,

Sống như thác vậy, chết như còn.




Phan Bội Châu

--------

Một cô cháu gái, cháu của cụ nghè Nguyễn Xuân Ôn.

[Ngao_0p]

Năm mới 1936



Thì giờ là của báu,

Đi mau như nước chảy lau lảu

Mới năm một ngàn chín trăm ba mươi lăm,

Đã thấy năm một ngàn chín trăm ba mươi sáu.

Năm cũ không ra sao!

Năm mới sẽ thế nào?

Trái đất quay hoài không biết mệt,

Con ma "khủng hoảng" không chịu chết.

Duy có người đời khéo nhố nhăng,

Tết lại Tết đi cứ dặng Tết.

Cái Tết mặt trời,

Đi lại mừng tuổi ầm xe hơi!

Rồi đây Tết mặt trăng,

Danh thiếp chúc năm gửi lăng xăng!

Mỗi năm mỗi lần rộn như vậy,

Không biết khi nào trái đất kia thôi chạy!




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Phu quét đường



Ngan ngát chông gai gớm mọi đường,

Thương người ta phải quét cho quang,

Đồ dơ cậy sức tay liều lĩnh

Tưới bụi nhờ ơn nước sẵn sàng.

Dọc đất ngang trời, sao chổi múa,

Chống mưa cản gió, dặm mây trường.

Miễn cho thiên hạ không gai mắt,

Khó khẳng từ đâu, sướng chẳng màng.



Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Phu xe than trời mưa



I


Gió dập mưa dồn dợn tứ tung.

Trời ôi sao nỡ hiếp thằng cùng?

Bùn lầy choán cả trăm đường ngả,

Tơi nón đành riêng một núi sông.

Nuôi xác kìa ai thêm nặng thịt,

Gò lưng khiến tớ quá đau lòng.

Cha trời con cũng con chung cả,

Tuồng bất bình kia có chán không?



II


Lụt mưa chi mãi hỡi cha trời,

Cướp nón chưa rồi dựt cả tơi.

Chở xác ghê cho thần thánh thịt,

Khuống chân thương nỗi ngựa trâu người.

Đường nguyên chung chạ không cao thấp,

Lẽ phải xô bồ có một hai.

Khó nhọc mặc lòng săn (lẹ) bước tới

Sẵn còn đôi cánh với đôi vai.




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Sau trận bão Quy Nhơn



Dưới trăng bày rõ cảnh tang thương

Ghê gớm thua chi bãi chiến trường!

Bãi rộng, bùn bôi, thưa bóng lửa,

Chùa hiu, gió thoảng vắng mùi hương.

Cây đưa mấy dặm phơi xương trắng,

Ngói đổ đầy nơi nhuộm máu hường.

Họa kiếp dân lành đâu đến nỗi?

Thường năm thường gặp chuyện tai ương




Phan Bội Châu

[Ngao_0p]

Sắp xuất dương *




Xuất dương rồi sẽ xuất dương hoài,

Địa phủ, thiên đường dạo khắp nơi.

Chẹt họng, Diêm Vương tra tổ quỷ,

Bắt tay Thương Đế hỏi thù trời.

Thây ai dẫn độ, ba tuồng láo,

Mặc chú du hành bốn bể khơi.

Sẵn dịp vui chân vào quãng nguyệt.

Ngó xuôi trần thế vuốt râu cười!




Phan Bội Châu


-------------------

*: Cụ Phan thấy mình quá yếu, đã chuẩn bị cho cái chết của mình. Xuất dương: nghĩa đen là dương khí trong thân thể toát hết ra ngoài và chết; nghĩa bóng là ra ngoài cõi dương thế.

[Ngao_0p]

Thác lời Nguyễn Thái Học cùng chị em cô Giang, cô Bắc



Từ năm 1927 đến 1930, phong trào thanh niên "Việt Nam quốc dân đảng" nổi lên rầm rộ, đánh thức lòng hoạt động yêu nước của các tầng lớp xã hội và làm sôi nổi xứ Bắc, với những cuộc tổ chức bí mật, những vụ ám sát, bãi công, những cuộc khởi nghĩa máu sắt ở Yên Bái, ở Lâm Thao, ở Vĩnh Bảo. Phong trào lúc ấy có nhiều phụ nữ tham gia, đóng góp tài sức vào mọi việc hoạt động của đảng rất đắc lực. Cô Nguyễn Thị Giang, sau khi việc đảng vở lỡ và vụ đổ máu Yên Bái, vẫn mạo hiểm làm trọn nhiệm vụ liên lạc giữa đảng trưởng Nguyễn Thái Học và các anh em đồng chí ẩn núp khắp nơi. Cô khéo giữ tung tích, đến nỗi mật thám Pháp lùng bắt cô ráo riết mà không sao bắt được. Trong khi ấy, cô vẫn ở quanh Hà Nội, vẫn làm việc đảng như thường.

Cho tới ngày 16 tháng sáu 1930, Thái Học lên đoạn đầu đài ở Yên Bái với 12 bạn đồng chí, cô Giang trà trộn chung quanh, lấy tâm hồn tiễn đưa đảng trưởng, rồi đáp xe lửa xuống Vĩnh Yên, rút súng lục tự tử giữa cánh đồng làng Thổ Lang, chính là quê hương Thái Học.

Cách đó không lâu, cụ Phan gởi đăng ở một tuần báo trong Sài Gòn, mấy bài thơ này. Cụ thác ra chuyện một đôi nhân tình gắn bó, nhưng chẳng may cậu trai bị nạn chết, cô gái đặt bàn thờ khóc tế bằng một bài thơ. Hồn cậu trai cũng làm thơ đáp lại, giãi bày tâm sự. Sau cô gái thác theo ý trung nhân. Người chị thương em, khóc than cảm khái. Lúc bấy giờ, ai cũng thấy rõ cụ Phan ký thác vào chuyện Thái Học và chị em cô Giang cô Bắc mà làm ra mấy bài thơ này.


Bài 1: Cô khóc cậu


Thình lình một tiếng sét ngang lưng,

Nuốt nghẹn, tình tơ xiết nói năng!

Mây mịt mờ xanh, trời vẫn hắc,

Giọt chan chứa đỏ, bẽ khôn bằng.

Thân vàng đành cậu liều theo cát,

Dạ tuyết thôi em gửi với trăng.

May nữa duyên sau còn gặp gỡ,

Suối vàng cười nụ, có ngày chăng?



Bài 2: Hồn cậu trả lời


I


Gặp mình, mình lại thẹn cùng mình,

Ai khiến em mà vội gặp anh?

Vẫn nghĩ hữu chung ví hữu thủy,

Thôi thề đồng tử chẳng đồng sinh.

Trăm năm cuộc bụi, dâu hay bể,

Một tấm lòng son, sắt với đinh.

Gió dữ mưa cuồng, thây kệ nó,

Dắt nhau ta tới tận thiên đình.


II

Dắt nhau ta tới tận thiên đình

Quyết dẹp cho yên sóng bất bình.

Mặt nước em còn hồng giọt máu,

Nợ đời anh chửa trắng tay tanh.

Trăm năm thề với trời riêng đội,

Bảy thước âu là mẹ chẳng sinh ,

Mình hỡi! Mình đừng buồn bã quá,

Hồn còn mạnh khoẻ, phách còn linh!



Bài 3: Chị khóc em khi em chết theo người yêu


I

Em ơi! Em vậy, chị thời sao?

Ghê gớm mà cùng tiếc biết bao!

Chung nợ cha sinh và mẹ dưỡng

Rẽ đường vực thẳm với bờ cao

Ngại ngùng gió yếu, mây trơ mực

Tức tối trời say, máu úa đào

Hồn có thiêng liêng, dúm tính nhỉ

Mẹ già em bé nghĩ dường nao!


II

Mẹ già em bé nghĩ dường nao!

Và nợ chồng con nặng biết bao

Nổ đất thình lình tay vỗ kép

Nhuộm trời ghê gớm máu phun đào

Giữa trường tân khổ no cay đắng

Trước trận phong ba nổi gió trào

Chị có ngờ đâu em đặng thế

Biển ngần ấy rộng, núi ngần cao!




Phan Bội Châu
(1930)