Co Kiem Hung
03-28-2004, 03:18 AM
Lê Thị ỷ Lan, tên thực và năm sinh đều chưa rơ (1), xuất thân từ trong một gia đ́nh nông dân, người hương Thổ Lỗi, lộ Bắc Giang (2). Nhân một chuyến tuần du đến Thổ Lỗi, vua Lư Thánh Tông (1054-1072) bắt gặp bà đang hái dâu. Trong lúc mọi người đi xem xa giá của vua th́ bà vẫn đứng dựa vào cây lan mà hát. Vua lấy làm lạ, cho vời tới hỏi, sau đó đón vào cung lập làm phu nhân, đặt hiệu ỷ Lan (dựa gốc cây lan), rồi lại phong là Linh Nhân.
Với cương vị Nguyên phi, bà đă thay vua Lư Thánh Tông lo việc nội trị trong thời gian vua đi đánh Chiêm thành (1069) (3). Bà c̣n bỏ tiền trong nội phủ ra chuộc những người con gái nhà nghèo phải đi ở đợ rồi gả cho những người chưa vợ. Việc làm đó được nhân dân ghi nhớ, gọi tên là "Quan âm". Bà cũng là người hâm mộ đạo Phật, từng đi du ngoạn nhiều nơi để t́m cảnh đẹp rồi cho xây tháp, dựng chùa. Mặc dầu vậy, vào những năm cuối đời ḿnh, bà vẫn không quên chú ư đến đời sống của dân chúng. Trước khi mất vài ba tháng, bà c̣n khuyên vua ra lệnh cấm tệ giết trâu ḅ bừa băi để dân đủ trâu cày, thoát khỏi t́nh trạng mấy nhà cày chung một con trâu. Mất ngày 25 tháng Chín năm Đinh Dậu, niên hiệu Hội Tường Đại Khánh thứ tám (tức ngày 22 tháng Mười năm 1117).
Tác phẩm: c̣n một bài kệ.
(1) Theo Hoàng Xuân Hăn th́ một học giả đời Tống là Thẩm Hoạt đă ghi tên bà là Lê Thị Yến Loan (trong sách Mộng khê bút đàm). Nhưng Hoàng Xuân Hăn cho rằng đây chỉ là ghi theo âm, nên có thể chữ Yến Loan là do ỷ Lan ghi chệch, cũng như mấy chữ Lư Thường Kiệt, chính sách đó ghi thành Lư Thượng Cát.
(2) Hương Thổ Lỗi: theo Đại Việt sử kư toàn thư, th́ vào năm thứ nhất, niên hiệu Thiên Huống Bảo Tượng đời Lư Thánh Tông (1068), hương Thổ Lỗi đổi tên là hương Siêu Loại. Nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.
(3) Trong Việt sử thông giam vương mục, Tự Đức tỏ ư nghi ngờ sự việc này. Có thể đây là việc làm của bà Thái hậu họ Dương (vợ chính), mà sử nhầm lẫn chăng?
-------------------------------------------
Với cương vị Nguyên phi, bà đă thay vua Lư Thánh Tông lo việc nội trị trong thời gian vua đi đánh Chiêm thành (1069) (3). Bà c̣n bỏ tiền trong nội phủ ra chuộc những người con gái nhà nghèo phải đi ở đợ rồi gả cho những người chưa vợ. Việc làm đó được nhân dân ghi nhớ, gọi tên là "Quan âm". Bà cũng là người hâm mộ đạo Phật, từng đi du ngoạn nhiều nơi để t́m cảnh đẹp rồi cho xây tháp, dựng chùa. Mặc dầu vậy, vào những năm cuối đời ḿnh, bà vẫn không quên chú ư đến đời sống của dân chúng. Trước khi mất vài ba tháng, bà c̣n khuyên vua ra lệnh cấm tệ giết trâu ḅ bừa băi để dân đủ trâu cày, thoát khỏi t́nh trạng mấy nhà cày chung một con trâu. Mất ngày 25 tháng Chín năm Đinh Dậu, niên hiệu Hội Tường Đại Khánh thứ tám (tức ngày 22 tháng Mười năm 1117).
Tác phẩm: c̣n một bài kệ.
(1) Theo Hoàng Xuân Hăn th́ một học giả đời Tống là Thẩm Hoạt đă ghi tên bà là Lê Thị Yến Loan (trong sách Mộng khê bút đàm). Nhưng Hoàng Xuân Hăn cho rằng đây chỉ là ghi theo âm, nên có thể chữ Yến Loan là do ỷ Lan ghi chệch, cũng như mấy chữ Lư Thường Kiệt, chính sách đó ghi thành Lư Thượng Cát.
(2) Hương Thổ Lỗi: theo Đại Việt sử kư toàn thư, th́ vào năm thứ nhất, niên hiệu Thiên Huống Bảo Tượng đời Lư Thánh Tông (1068), hương Thổ Lỗi đổi tên là hương Siêu Loại. Nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.
(3) Trong Việt sử thông giam vương mục, Tự Đức tỏ ư nghi ngờ sự việc này. Có thể đây là việc làm của bà Thái hậu họ Dương (vợ chính), mà sử nhầm lẫn chăng?
-------------------------------------------