Hứa Đại Xả

[Tay Doc]

Hứa Đại Xả - [1119 - 1180]

Hứa Ðại Xả, chưa rõ tên thực là gì, sinh năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hội Tường Ðại Khánh thứ mười (1119), quê ở phường Ðông Tác (1). Lúc nhỏ theo học với Thiền sư Ðạo Huệ ở huyện Tiên Du; lớn lên tu ở chùa Báo Ðức, núi Vũ Ninh (2), ngày đêm nghiên cứu kinh Hoa nghiêm và các câu thần chú, đứng trong thế hệ thứ mười, dòng thiền Quan bích. Ðược các bậc vương công thời bấy giờ, nhất là Kiến ninh vương (3) và công chúa Thiên Cực (4) rất mực kính trọng. Về sau, ông dựng một ngôi chùa ở núi Tuyên Minh (?) để dạy học, số học trò tới học rất đông. Tuy những hoạt động bùa chú của ông có gây ra những ảnh hưởng nào đấy không lợi, nên ông từng bị Thái úy Ðỗ Anh Vũ bắt vào cung răn đe nghiêm khắc (và rất có thể, cũng vì thái độ ngờ vực đó của triều đình đương thời mà cuối cùng ông đã phải dùng thuốc độc để quyên sinh), nhưng mặt khác, ông vẫn được vua Lý Anh Tông (1137 - 1175) xem như một cố vấn Phật học.

Mất ngày 5 tháng Hai năm Canh Tý niên hiệu Trinh Phù thứ năm (tức ngày 3 tháng Ba năm 1180).

Tác phẩm: còn 2 bài kệ làm trước khi mất.

Chú thích:

(1) Phường Ðông Tác: tên một phường cổ ở kinh thành Thăng Long.

(2) Núi Vũ Ninh: theo An Nam chí lược là núi ở châu Vũ Ninh thuộc lộ Bắc Giang. Nay thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.
(3) Kiến ninh vương: (?-?); tên là Long ích, chưa rõ tiểu sử, chỉ biết vào năm Trinh Phù thứ mười đời Lý Cao Tông (1185) theo lệnh vua đem quân đi đánh dẹp bọn Ðinh Vũ, Ðinh Sáng ở sách Linh.

(4) Công chúa Thiên Cực: (?-?); con gái Lý Anh Tông. Năm 1167, nhà vua đem gả cho châu mục châu Lạng là Hoài trung hầu. Không nên lầm với vợ Lý Huệ Tông (vốn là con gái họ Trần), sau khi Huệ Tông bị họ Trần bức giết (1226), cũng bị giáng làm công chúa Thiên Cực.

------------------



Thạch Mã

Chân Tính

[Tay Doc]

Thạch Mã

Thạch mã xỉ cuồng ninh,
Thực miêu, nhật nguyệt minh
Ðồ trung nhân cộng qua,
Mã thượng nhân bất hành.


Dịch nghĩa:

Ngựa Đá (1)

Ngựa đá có hàm răng hung dữ,
Gặm cỏ non, hý suốt đêm ngày (2).
Trên đường, người qua kẻ lại tấp nập,
{Thế mà} người ngồi trên ngựa vẫn không cất bước.


Dịch thơ:

Hàm răng ngựa đá dữ sao,
Cỏ non gặm miết, lại gào thời gian.
Dòng người lũ lượt đường quan,
Mà ai lưng ngựa, bền gan cứ ngồi.

Nguyễn Huệ Chi dịch


Gớm ghê răng ngựa đá,
Ăn cỏ, hí thâu ngày.
Bên đường người qua lại,
Trên ngựa kẻ ngồi ngây.

Đỗ Văn Hỷ dịch


Chú thích:

(1) Bài thơ này vốn là lời kệ đọc trước lúc mất, có lẽ nhằm phát biểu một nguyên lý sâu xa của đạo Thiền về vấn đề động và tĩnh. Nhưng khách quan, nó lại vẽ lên một hình tượng thực: một bức tượng người ngựa bằng đá giữa cánh đồng trơ trọi.

(2) Câu này có nhiều cách hiểu. Có thể hiểu chữ minh đây là nhật nguyệt minh, nghĩa là mặt trời và mặt trăng kêu lên không ngừng. Với cách hiểu này thì có thể tác giả đã mượn một từ tượng thanh để nhân cách hóa mặt trời và mặt trăng (tức là thời gian), và làm cho khái niệm thời gian (vận động) càng thêm đối lập với khái niệm ngựa đá (tĩnh tại). Nhưng cũng có một cách hiểu khác: minh đây là mã minh, và nghĩa cả câu thơ là: ngựa gặm cỏ và hí suốt đêm ngày.

[Tay Doc]

Chân Tính

Tứ xà đồng kiệp bản nguyên không,
Ngũ uẩn sơn cao diệc bất tông.
Chân tính linh minh vô khuể ngại,
Niết bàn sinh tử nhiệm già lung.


Dịch nghĩa:

Chân Tính

Ðất, nước, lửa, gió (1, cùng chung trong hộp {vật chất, thực ra} vốn là hư không.
Năm yếu tố { làm thành thân thể và tâm trí người ta}(2 tuy như núi cao song cũng chẳng có nguồn gốc.
{Nếu} chân tính thiêng liêng sáng suốt chẳng vướng mắc gì,
Thì có kể chi sự ràng buộc của niết bàn và sinh tử.


Dịch thơ:

Tứ xà cùng hộp vốn nguyên không,
Ngũ uẩn non cao chẳng có dòng.
Chân tính sáng thiêng không vướng mắc,
Niết bàn, sinh tử mặc lao lung.

Nguyễn Đức Vân và Đào Phương Bình dịch


Chú thích:

(1) Tứ xà: cũng là tứ đại.

(2) Ngũ uẩn: thuật ngữ đạo Phật, chỉ năm nguyên tố hợp thành thân thể và tâm trí con người là: sắc, thụ, tưởng, hành và thức. Cũng có một quan niệm khác cho năm yếu tố đó là đất, nước, lửa, gió và ý thức.