Ngụy Tự Hiền [Tài liệu cũ]

Tay Doc

08-16-2002, 03:53 PM

Bài ký bia chùa Báo Ân (1)
Bài ký Hội Thích giáo Thiền tự già (2) chùa Báo Ân

Bậc thí chủ xuất tiền làm cảnh chùa thêm đẹp, được các vị hào kiệt hơn đời tôn kính.

Nay có ông Phong trị động chương công giám thần, Kim tử quang hoằng thái trưởng trưởng tử thái tử nhật trung huệ môn hạ thị công, đặc tiến phong Ân sĩ đại phu văn công, quốc công, lệnh công đem hơn trăm mẫu ruộng thế nghiệp và hơn hai nghìn quan tiền, cúng Như Lai để nêu cao công đức một nhà, cho việc mai sau thêm long trọng, và tỏ lòng thành kính mãi mãi không quên.
Xưa nay sách phật dậy không sai mà chứng quả lớn của lòng từ rành rành còn đó. Trải bao thế đại vẫn không ngừng, nay gặp hội rực hồng đuốc thiện. Nắng tỏa trăng soi nền phúc nguy nga, điềm lành vòi vọi; cổ kim tiếp nối, bè từ chói lọi, cậy đức ngất trời. Vận nước huy hoàng; núi sông tráng lệ. Thấm thía như cây nhờ ơn nước, cảnh mai sau xanh tốt thắm tươi; rạt rào ơn Phật lẫn ơn trời, nguồn nhân hậu lưu dành chan chứa. Văn ghi bia dựng, lưu lại ngàn đời; đạo cả lòng từ, khắc sâu muôn thủa. ý tốt tỏa hương thơm, lòng nhân ngời đức thiện. Nhân là lớn, đạo là lành, để lại phúc lành cho con cháu. Minh là đẹp, tùng là thơm, lẽ báo đền âu cũng hiển nhiên.

Ngọc mài thì sáng, vàng chuốt thì tươi. Như núi sông nhật nguyệt trường tồn, thêm đạo lý văn chương tô điểm. Sùng thượng thì được hưởng phúc lành, sáng tuốt là khắc sâu chữ hiếu vậy chăng?
Tiếng nói và thể phách chết đi là mất, của cải cúng vào chùa ghi tạc trong bia (3), muôn thuở lưu truyền, tiếng tăm lừng lẫy như ánh mặt trời mới mọc. Tấm lòng ngưỡng mộ, danh vẻ vang mãi mãi không mờ.

Bẩy gian san sát vừa xây, một xóm sáng tươi rực rỡ. Quy mô ấy đã nên ghi, công nghiệp nọ càng đáng khắc. Ghi nhớ ý tốt, ngợi ca việc thiện, hẳn cũng nên làm vậy. Sách Thấu hải nói: phong tục theo đời cổ là hay. Lại nói: đạo đức vốn tự trời sẵn phú. Nay thái tử thấy cảnh chùa Tự già Báo Ân: điện thánh tầng tầng, vầng dương tỏa chiếu; phật đài sừng sững, dáng núi vút cao. Thường khi ba ngày ăn chay, thường khi một lòng phát nguyện. Thái tử bèn bỏ ra hơn bảy trăm quan, sửa sang tiệc cúng; lại đem các đồ thất bảo (4), dâng lên tòa sen. Thực là: đức rộng bằng sông biển, lòng sáng như trăng sao.

Lúc ấy các sư sãi ở nhà ông đều là những người vâng mệnh triều đình cùng chung một chí hướng, dù trí hay ngu, dù lớn hay nhỏ, dốc lòng trụ trì, tu sửa mở mang, cõi phúc được trang hoàng tốt đẹp. Nguyễn công là cháu trưởng Ðề công dưới triều Cao Tông hoàng đế (5), gặp thời thịnh trị đã làm cho cửa nhà rạng rỡ, tháp đất xuân tươi nhuần. Nguyễn công sâu sắc khéo giữ phép nhà, nên được giao xem xét thị vệ ở Long cung, cùng công chúa bắc cầu, xây tháp. Ngày tháng năm ấy sinh con trai, được Tín quận công Phạm Công Trác (6) lập đàn cầu mát. Tiếp đó có chỉ thăng hàm Trung siêu quận quốc (7).

Khi ấy Nguyễn Bá Công là Công Lượng, Tể tướng Phạm Côn, người Ninh Ơn (8), trúng ất khoa, được vào chầu sân rồng, hàm tòng nhị phẩm, vâng mệnh hoàng đế và thái thượng hoàng (9) cất nhắc ông làm võ tướng. Cơ đồ mở rộng, dân thảy dân Nghiêu; bờ cõi vững bền, càng tôn phép Phật.

Bố thí rộng thì đức sáng cửa nhà; khéo dạy bảo thì người vui theo đạo Phúc báo nào có xa đâu; việc ghi vẫn còn rõ lắm (10). Ơn vua thấm khắp, cây cỏ xanh tươi; đuốc tuệ rộng soi, non sông bền vững. Nguyễn công phúc lộc dồi dào, thân bằng toàn vẹn; làng xóm khí thiêng chung đúc, sinh lắm trai tài. Chuông khánh trước tòa Phật, từng đã đúc nên; pháp khí (11) trên ban thờ, nhiều phen dâng cúng. Ðức thấu trời xanh, ơn lưu hậu thế; giận dữ ác độc, thảy đều tiêu tan (12), nghìn xưa vẫn vậy. Nhờ có sự bố thí rộng rãi, mới có cảnh chùa đẹp đẽ ngày nay.

Nguyễn công trước kia từng tới thăm chùa, khuyến hóa mọi người báo ơn trời Phật. Từ hư không dựng cảnh chiền xán lạn, làm nơi cực lạc tiêu dao, thật đáng gọi là điềm tốt đẹp.

Nguyễn công vừa tới trụ trì, chùa đã nổi danh, vui đạo diệu thiền, chăm theo giáo pháp. Dốc lòng cung kính, một niềm báo đáp Phật ân; phép báu giữ gìn, thành kính báo đền tổ đức.

[Thế rồi]: thuê người vẽ kiểu, tính toán vật tư; xem tháng bói ngày, hẹn kỳ khởi tạo. Vâng mệnh trên, người người gấp rút lo toan, khắp cả quan ty bốn bộ. Mọi kẻ thừa hành răm rắp, xem quẻ chọn được ngày lành. Các bậc cung phi, ai ai cũng góp. Muôn dân trong nước, nhà nhà đều quyên. Như đàn chim họp bày ríu rít, như chúng sinh vui được siêu thăng.

[Kết quả là]: cột sơn hoa thắm, màu ngọc tươi chiếu rọi non sông; cung điện huy hoàng, ánh nhật nguyệt chói ngời sáng láng. Tượng Phật trang hoàng; tòa sen đĩnh đạc. Chuông to gác phượng, chẳng bao lâu tu tạo đã xong; khánh quý khám rồng, vẻ lộng lẫy uy nghiêm rõ rệt. Vững như vách núi, cảnh đẹp bao mòn. Lại còn ruộng xứ đồng Bi, ghi chép giới phân càng rõ. Trong đồng, ngoài bãi rành rành, cúng Phật, cho dân minh bạch. Trong đồng thì xứ Phan Thượng 30 mẫu, xứ Phan hạ 30 mẫu, xứ Tửu Bi 20 mẫu, xứ Ðồng Hấp 30 mẫu. Ngoài bãi thì xứ Ðồng Chài 8 mẫu, xứ Ðường Sơn 5 mẫu, xứ Ðồng Nhe 3 mẫu. Các xứ cộng 126 mẫu, cúng làm ruộng oản nuôi sư, 3 mẫu cho người giữ chùa, còn bao nhiêu để lại cho dân, phòng khi tu sửa, cùng là sắm cỗ chay oản quả, dịp hội hè, bố thí cô hồn.

Ôi, cảnh chùa này phía tây tiếp giáp cầu Ðằng, suốt ngày nhộn nhịp, tiếng chèo khua, thuyền mảng qua lại. Phía nam có non Huyền cao ngất, cảnh sắc xinh tươi, chim về ríu rít. Bên bờ cây xuân thơm phức, cảnh đẹp nhờ vẻ linh thiêng. Phía bắc bát ngát đồng Bi, ruộng từng khoảnh tiếp liền một dải. Phía đông mênh mông nội cỏ, sáo mục đồng [hôm sớm vi vu]. Hơn trăm mẫu ruộng xứ Bi Ðàm là do Nguyễn công bỏ ra hơn 1000 quan tậu cúng làm ruộng oản. Chùa đặt tên là Tự Già Báo Ân, có thể gọi là xây nền phúc vậy. Nguyễn công nghĩ rằng: công lao tu tạo, ấy mới là duyên đẹp của một nhà; lại kết thắng nhân, kể tên đủ chín vị trong Hội hãn. Năm năm cúng vài quan tiền tốt, việc từ tâm nào kể ít nhiều; tháng tháng dâng trăm tấm lụa hồng, hàng áo mũ nệ gì cao thấp. Phướn bay khoe sắc, phất phơ muôn đóa hoa tươi; tàn ngọc phơi màu, lấp lánh ngàn đèn đuốc rọi. Quả đẹp hoa thơm dâng tượng thánh, phúc tràn thế giới ba nghìn: chân tiên tinh tú, hưởng tiệc hoa, chứng giám lòng thành hạ giới. Khua chiêng gõ trống, tiếng vang vang thấu đến tầng trời; phẩm oản mâm chay, mùi ngon ngọt rỡ ràng tiệc cả. Ngọn đèn soi thấu, cõi u minh siêu độ kẻ tiên vong (13); hương khói ngạt ngào, nơi đất Phật phúc lưu người hậu hóa (14). Trước hết chúc; đương kim hoàng đế và thái thượng hoàng, vâng mệnh trời mà trị vì, nối Thuấn Nghiêu mà giữ nghiệp. Sống muôn năm để trị dân đen, thọ nghìn tuổi để hộ trì Phật pháp. Thứ đến chúc tất cả các vị công hầu khanh tướng (15), ngọc vàng giàu có, lộc vị cao, thăng, giúp thánh chúa ngày ngày đổi mới, trồng thiện nhân mãi mãi không ngừng.

Tôi nay tài mỏng cánh ve, lạm dùng chữ nghĩa rông dài, thẹn không ý đẹp lời hay, gượng thuật đạo trời cao cả.

Minh rằng:

Chân như, đã định,
Ðạo Phật đang hưng thịnh.
Cái tâm phút chốc đạt đến chỗ lặng lẽ,
ý càn rỡ hung hăng chợt lắng trong.
Kẻ chết trước, người tịch sau,
Ðều lên thiên đường.
Muốn thoát khỏi cảnh chìm đắm [trong bể khổ],
Phải kính trọng Phật và sư.
Kính cẩn xây dựng chùa,
Ðó là việc làm của Nguyễn công.
Một lần khoác áo chiến bào,
Là bọn giặc tan rạp như cỏ lướt theo gió.
Vài quan tiền,
Trăm tấm lụa hồng,
Ðể sửa sang cảnh chùa,
[Cho nên] được phúc lớn.
Phướn hoa, lọng báu,
Phản chiếu ánh mặt trời rực rỡ.
Rung chuông đánh trống,
Thổi sáo, thổi tù và.
Tiệc chay thanh đạm,
Trăm vị thơm ngon.
Bố thí không kể nhiều ít,
Ban phát không kể trẻ già
ánh đèn nến sáng rực,
Thấu khắp nơi nơi.
Nguyễn công tích phúc thiện,
Nhiều đời được phong tước.
Giúp vua ức vạn năm,
Tôn sùng Phật pháp không lúc nào thiếu sót.

Dịch nghĩa:

Ðạo chân như đã định,
Phật giáo đang khơi dòng.
Tâm trở về hư tịch,
ý càn rông lắng trong
Người hóa sau, tịch trước,
Thiên đường, một lối chung.
Muốn thoát vòng bể khổ,
Phật tăng phải kính sùng.
Chùa Báo Ân lộng lẫy,
Là do sức Nguyễn công.
áo chiến bào vừa khoác,
Cỏ lướt gió hãi hùng.
Vài nghìn quan tiền tốt,
Mấy trăm tấm lụa hồng.
Sửa sang đồ pháp khí,
Ðược phúc thỏa ước mong.
Phướn hoa và lọng ngọc,
ánh mặt trời linh lung.
Trống chuông khua rộn rã,
Kèn sáo thổi tưng bừng.
Nào cỗ chay thanh đạm.
Nào trăm thức thơm lừng
Bố thí dầu nhiều ít,
Già trẻ đều hưởng cùng.
ánh đen soi rực rỡ,
Sáng chói cả một vùng.
Nguyễn công dày phúc thiện,
Ðời nối đời tước phong.
Muôn năm giúp thánh chúa,
Thờ Phật, dốc một lòng.

Trấn ti viên ngoại lang Ngụy Tự Hiền soạn.
Tháng 12 năm Trị Bình Long ứng thứ năm (1209) ngày tốt dựng bia (16)
Ngô Thế Long và Băng Thanh dịch

Khảo Đính:

Văn bản khảo đính: bản dập

Ðể khảo đính bài bia này, chúng tôi dựa vào bản dập mang ký hiệu 4102 - 4103 của Thư viện Khoa học xã hội. Bản dập cho ta biết bia cao 129 cm rộng 78 cm, do: Ngụy Tự Hiền soạn, kể công đức bố thí làm chùa của Nguyễn công, một tướng võ dưới thời Lý Cao Tông. Nét chữ trên bản dập còn rõ nhưng một số câu văn rất tối ý và rất khó dịch chính xác. Có lẽ bia đã được khắc lại và nhiều chữ bị sai lạc đi. Ðiều đó cũng thường gặp. Tuy nhiên, có một chi tiết đáng được lưu ý khi xếp niên đại của tấm bia này. Bia ghi rõ "dựng ngày tốt tháng Chạp năm Trị Bình Long ứng thứ năm" (1209), mười tháng trước khi Cao Tông chết. Như vậy bài văn chắc chắn phải viết xong trước thời điểm đó. Vậy mà trong bia lại có câu: "... thị Cao Tông đại Ðề công trưởng tôn"; nghĩa là: "... là cháu trưởng Ðề công đời Cao Tông". Cao Tông là thụy hiệu, mà ai cũng biết, thụy hiệu chỉ được đặt sau khi vua đã chết. Có nghĩa là có một sự mâu thuẫn giữa ngày tháng đề trên bia và sự kiện trong bài văn. Mặc dầu vậy, sau khi nghiên cứu, chúng tôi thấy có thể có hai nguyên nhân dẫn đến sự khập khiễng trên:

1. Thường thường từ khi bài văn bia viết xong đến lúc tấm bia hoàn thành phải trải qua một thời gian, có khi đến mấy chục năm (như trường hợp bia Linh Xứng). Cho nên, có thể bài văn này Ngụy Tự Hiền viết xong vào năm Trị Bình Long ứng thứ năm nhưng lại được khắc sau khi vua đã mất. Và lúc đó, người khắc tự tiện thay đại từ chỉ Cao Tông bằng thụy hiệu đã ban bố.

2. Cũng có thể sự sửa đổi này xảy ra vào lần bia khắc lại, mà khắc lại khá muộn. Cho nên, bên cạnh hai chữ Cao Tông, ta còn thấy cả tên những đơn vị hành chính rất mới như: xã, bản xã.

Chú thích:

(1) Chùa Báo Ân: hồ sơ của bia ghi chú chùa ở xã Tháp Miếu, tổng Bạch Trĩ, huyện Yên Lãng, tỉnh Phúc Yên. Theo ÐNVNQCÐ, Yên Lãng là tên đặt sau đời Lý. ở đời Lê, huyện Yên Lãng thuộc trấn Sơn Tây. Trấn Sơn Tây đời Lý là miền đất thuộc lộ Quốc Oai. Hiện nay Yên Lãng thuộc tỉnh Vĩnh Phú.

(2) Hội Thích giáo thiền tự già: có lẽ là hội của những người theo đạo Phật nhưng không xuất gia. Hiện chưa tìm được tài liệu ghi chép rõ về kiểu tổ chức này.

(3) Tiếng nói và thể phách chết đi là mất, của cải cúng vào chùa còn ghi tạc trong bia: nguyên văn: âm thể viễn nhi viễn dã: sở dụng chí hoàn nhi bi chi khắc. Câu này rất khó hiểu. Trong Phật học, khái niệm âm và thanh rất quan trọng. Câu này cũng có thể hiểu theo nghĩa chữ là: "cái thể" của âm thì xa và càng xa mãi, nhưng "cái tác dụng" của nó thì tuần hoàn (tồn tại) và bia được khắc lại. Nhưng chủ ý của tác giả định nói về vấn đề gì cũng chưa rõ ràng.

(4) Thất bảo: còn gọi là thất trân.

(5) Cao Tông: tức Lý Long Trát.

(6) Ðoạn này mạch văn rất rối, tạm dịch như trên. Các nhân vật này cũng chưa rõ tiểu sử.

(7) Hàm Trung Siêu quận quốc: nguyên văn: "Phụng cấp Trung siêu quận quốc" nghĩa là vàng và chỉ trao hàm Trung siêu quận quốc. Chưa rõ hàm tước này.

(8) Ninh Sơn: Trong Lĩnh Nam chích quái, Ninh Sơn là một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Dư địa chí của Nguyễn Trãi cũng có ghi. ở đời Lê, Ninh Sơn thuộc phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây, có lẽ ở đời Lý thuộc lộ Quốc Oai chăng? Phủ Quốc Oai nay là huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây.

(9) Hoàng đế và thái thượng hoàng: chế độ vua và thái thượng hoàng cùng coi chính sự là đặc điểm của nhà Trần. ở thời Lý sử sách chỉ ghi có hai trường hợp: Lý Thần Tông (1128-1137) sau khi lên ngôi tôn Sùng hiền hầu là thái thượng hoàng. Lý Huệ Tông (1211-1224) sau khi nhường ngôi cho Lý Chiêu Hoàng cũng xưng là thái thượng hoàng. Tuy nhiên, bài văn bia này được viết vào năm Trị Bình Long ứng thứ năm (1209), lúc tình hình chính sự rối ren. Theo Việt sử lược và Ðại Việt sử ký toàn thư, lúc đó có các cuộc chống đối của Quách Bốc, Phạm Du, Trần Tự Khánh làm cho triều đình ly tán. Lý Cao Tông chạy ra Quy Hóa, hai con trai chạy về mạn Lưu Gia. Một trong hai con trai đó là Lý Hạo Sảm được bọn Trần Lý tôn lên ngôi, xưng là Thắng Vương, có phong chức tước cho một số người và lập nguyên phi. Trước sự kiện đó, có lẽ nhiều người đã coi Lý Cao Tông là thái thượng hoàng chăng?

(10) Nguyên văn: viễn quán hưu viễn, minh thẩm do minh, ý chưa rõ ràng, chúng tôi tạm dịch như trên.

(11) Pháp khí: ở đây chỉ các đồ thờ Phật như đèn, hương, chiêng, mõ...

(12) Nguyên văn: án diễn Trụ trừng. án diễn là chữ trong bài Cầm phú của Kê Khang, có nghĩa là vẻ bất bình. Trụ là vua cuối cùng của nhà Ân, rất tàn bạo độc ác. ở đây tác giả muốn nói mọi sự độc ác giận dữ đều được lắng đi.

(13) (14) Tiên vong, hậu hóa: thuật ngữ đạo Phật, đều có nghĩa là chết.

(15) Công hầu khanh tướng: dịch ý chữ ngũ đẳng, tức là các hàng quan to trong triều được phong theo tước công, hầu, bá, tử, nam.

(16) Sau đoạn này, bia còn một đoạn ghi tên 10 người trong Hội và địa giới ruộng chùa.