Chu Văn An

[Tay Doc]

Chu Văn An - (? - 1370)

Chu Văn An hiệu là Tiều ẩn, tên chữ là Linh Triệt, tên thụy là Văn Trinh, sinh năm nào chưa rõ. Ông người làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Ðàm (1).

Sau khi thi đậu thái học sinh, Chu Văn An không ra làm quan, chỉ ở nhà dạy học. Học trò theo học rất đông. Phạm Sư Mạnh, Lê Bá Quát Ðều là học trò ông.

Năm Khai Thái đời Trần Minh Tông ông mới nhận chức Quốc Tử Giám tư nghiệp, dạy cho thái tử học. Ðời Trần Dụ Tông (1341 - 1369), nhà vua mải mê chơi bời, bỏ bê việc nước, bọn quyền thần thì lộng quyền, hà khắc, tham nhũng, Chu Văn An bèn dâng sớ xin chém bảy tên nịnh thần, nhưng vua không nghe. Ông xin từ chức, lui về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng, làng Kiệt Ðặc, huyện Chí Linh. Ông mất năm Thiệu Khánh thứ nhất Ðời Trần Nghệ Tông (1370), Ðược vua làm lễ tế và đặt tên thụy là Văn Trinh.

Tác phẩm: Chu Văn An từng có những tác phẩm như Thất trảm sớ, Tiều ẩn thi tập, Tiều ẩn quốc ngữ thi tập, Tứ thư thuyết ước. Nhưng cho Ðến nay mới chỉ tìm Ðược 12 bài thơ chép trong Toàn Việt thi lục.




Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính

Đề Dương công Thủy Hoa Ðình

Xuân Ðán

Thứ vận tặng Thủy Vân Ðạo nhân

Miết trì

Sơ hạ


(1) Nay là huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội.

[Tay Doc]

Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính

Hoãn hoãn bộ tùng đê,
Cô thôn đạm ái mê.
Triều hồi, giang địch quýnh,
Thiên khoát, thụ vân đê.
Túc điểu phiên thanh lộ,
Hàn ngư dược bích khê.
Xuy sinh hà xứ khứ,
Tịch mịch cố sơn tê (tây)?


Dịch nghĩa:

Ðêm trăng dạo bước trên đường thông
ở núi Tiên Du (1)

Thong thả dạo bước trên con đê trồng thông,
Xóm vắng mờ trong làn khói nhạt.
Nước triều xuống, tiếng sáo bên sông xa vẳng,
Trời rộng, mây là là ngọn cây.
Chim đêm cựa mình trong làn sương trong,
Cá lạnh nhảy trong khe biếc.
Người thổi sênh đi nơi đâu,
Phía tây núi cũ vắng vẻ?


Dịch thơ:

Ðủng đỉnh dạo bờ thông,
Làng quê bát ngát trông.
Nước lui còi bên thoảng,
Trời rộng khói cây lồng.
Chim đậu tan sương lạnh,
Cá bơi vẫy nước trong.
Tiếng sênh đâu vẳng tá,
Hiu quạnh một non không?

Bản dịch Hoàng Việt Thi Văn Tuyển


(1) Núi Tiên Du: Tức núi Phật Tích; nay thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh.

[Tay Doc]

Ðề Dương công Thủy Hoa đình

Thượng nhân Viễn công duệ,
Lãng ngộ hữu cao thức.
Lũ kết bạch xã minh,
Vị ái thanh liên sắc.
Phương đường trữ bích y,
Hoàn dĩ phù cừ thực.
Thượng cấu thủy hoa đình,
ý dữ liên tỷ đức.
Hảo phong thời nhất lai,
Mãn tọa văn phương phức.
ẩn kỷ quan chúng diệu,
Du nhiên tâm tự đắc.
Bất tri thanh tĩnh thân,
Dĩ tại hà hoa trắc.
Minh nguyệt tương hữu bằng,
Nhàn vân đồng yển tức.
Khát khuynh châu lộ ẩm,
Cơ trích ngọc phòng thực.
Hồi đầu tạ thế phân,
Tiêu dao du bát cực.


Dịch nghĩa:

Ðề đình Thủy Hoa của Dương công

Thượng nhân (1) là giòng dõi của Viễn công,
Hiểu biết một cách sáng suốt, có kiến thức cao.
Luôn kết lời minh ước ở Bạch Xã (2),
Vì yêu sắc sen xanh.
Ao vuông chứa đựng nước trong biếc,
Xung quanh trồng toàn sen.
Trên ao dựng ngôi đình Thủy Hoa,
ý chừng muốn sánh đức với sen.
Gió mát thường xuyên thổi tới,
Làm thơm ngát khắp ngôi đình.
Tựa bên ghế để quan sát mọi điều huyền diệu,
Lâng lâng cảm thấy thoải mái trong lòng.
Chẳng biết tấm thân thanh tịnh,
Ðã ở bên cạnh đóa hoa sen.
Trăng sáng cùng làm bạn với mình,
Mây nhàn cùng ta nghỉ ngơi.
Khát thì nghiêng rót những hạt sương châu để uống,
Ðói thì lấy những chùm quả bằng ngọc (3) mà ăn.
Ngoảnh lại quên hết mọi rắc rối ở đời,
Ðể nhởn nhơ vui chơi tám cõi.


Dịch thơ:

Thượng nhân dòng Viễn công,
Sáng suốt cao tri thức.
Bạch xã luôn kết minh,
Sen xanh đáng yêu sắc.
Nước biếc chứa ao vuông,
Sen vây bốn phía đặc.
Trên xây đình Thủy Hoa,
ý cùng sen sánh đức.
Thoang thoảng gió xa đưa,
Ghế ngồi thơm sực nức.
Thần diệu dạo chơi xem,
Nhởn nhơ lòng tự đắc.
Thân thanh tịnh chẳng hay,
Cùng sen chỉ gang tấc.
Trăng trong ấy bạn bầu,
Mây nhàn cùng thức giấc.
Khát nghiêng bầu móc trong,
Ðói ăn chùm quả ngọc.
Ngoái trông gác chuyện đời,
Nhởn nhơ chơi tám cực.

Đào Phương Bình dịch


Chú thích:

(1) Thượng nhân: Những người có đức lớn. ở đây dùng để chỉ các vị cao tăng.

(2) Bạch xã: Do chữ "Bạch liên xã" viết tắt mà thành. Pháp sư Tuệ Viễn trụ trì chùa Ðông Lâm tập hợp 123 người gồm những cao tăng và danh nho, ăn thề với nhau trước tượng A-di-đà. Vì chùa ấy có trồng sen trắng (bạch liên), nên có tên gọi như vậy.

(3) Chùm quả bằng ngọc: tức hạt sen trong gương sen.

[Tay Doc]

Xuân đán

Tịch mịch sơn gia trấn nhật nhàn,
Trúc phi tà ủng hộ khinh hàn.
Bích mê vân sắc thiên như túy,
Hồng thấp hoa sao lộ vị can.
Thân dữ cô vân trường luyến tụ,
Tâm đồng cổ tỉnh bất sinh lan.
Bách huân bản lãnh trà yên yết,
Khê điểu nhất thanh xuân mộng tàn.


Dịch nghĩa:

Sáng mùa xuân

Nhà trên núi vắng vẻ, suốt ngày thảnh thơi,
Cánh cửa phên che nghiêng ngăn cái rét nhẹ.
Mầu biếc át cả sắc mây, trời như say,
Ánh hồng thấm nhành hoa sương sớm chưa khô.
Thân ta cùng đám mây cô đơn mãi mãi lưu luyến hốc núi,
Lòng giống như mặt giếng cổ, chẳng hề gợn sóng.
Mùi khói thông sắp hết, khói trà đã tắt,
Một tiếng chim bên suối làm tỉnh mộng xuân.


Dịch thơ:

Trên non nhà vắng, buổi thanh nhàn,
Chênh chếch phên che rét nhẹ nhàng.
Biếc ngát trùm mây trời chuyếnh choáng,
Hồng dầm hoa lúc móc chưa tan.
Thân cùng mây chiếc khôn dời núi,
Lòng với hồ xưa chẳng gợn làn.
Hương bách tiêu tan, trà hết khói,
Chim kêu bên suối, mộng xuân tàn.

Đào Phương Bình dịch

[Tay Doc]

Thứ vận tặng Thủy Vân Ðạo nhân

Bình sinh đảm khí ngạc hoành thu,
Hàn mặc trường trung nhất chiến thu.
Mao ốc ngọc đường giai hữu mệnh,
Trọc Kinh thanh Vị bất đồng lưu.
Lão phùng chiêu đại tri hà bổ,
Thân lạc cùng sơn tiếu chuyết mưu.
Kiểm điểm niên niên bần hoạt kế,
Trà âu, thi quyển bạn Thang Hưu.


Dịch nghĩa:

Họa vần tặng Thủy Vân Ðạo nhân (1)

Chí khí dũng cảm thuở bình sinh như chim ngạc (2) bay ngang trời thu,
Trong trường bút mực, chỉ một trận là được.
Nhà tranh hay nhà ngọc (3), đều có số mệnh,
Sông Kinh đục, sông Vị trong, vốn không chảy cùng dòng (4)
Già gặp thời sáng sủa, biết chẳng ích gì,
Thân rơi vào núi thẳm, cười mình mưu vụng.
Hàng năm kiểm điểm lại cái sinh kế nghèo,
Vẫn âu trà, cuốn thơ, làm bạn với Thang Hưu (5).


Chú thích:

(1) Thủy Vân Ðạo nhân: có lẽ là Trần Anh Tông. Anh Tông có sách Thủy Vân tùy bút.

(2) Chim ngạc: một loài chim bắt cá ở biển, còn gọi là Thủy Ưng hay Thư Cưu.

(3) Nhà ngọc (ngọc đường): vua Tống Thái Tông tặng cho viện Hàn lâm thời đó hai chữ "Ngọc đường". ở đây chỉ cảnh hiển đạt của cuộc đời làm quan.

(4) Sông Kinh, sông Vị: sông Kinh phát nguyên từ Kê Ðầu Sơn thuộc vùng Nguyên Châu; sông Vị phát nguyên từ Ô Thử Sơn thuộc vùng Vị Châu. Hai sông này gặp nhau ở Cao Lăng, mới rõ nước sông Kinh đục, nước sông Vị trong. Hình tượng này dùng trong thơ thường được hiểu theo nghĩa bóng.

(5) Thang Hưu: Chưa rõ là ai. (Theo Từ nguyên, có thầy tu tên là Thích Huệ Hưu giỏi văn chương, một lần vua Tống Thế Tổ gặp bảo hoàn tục và cho làm tòng sự ở Dương Châu. Phải chăng Thang Hưu tác giả nói là Thích Huệ Hưu?).

[Tay Doc]

Miết trì

Thủy nguyệt kiều biên lộng tịch huy,
Hà hoa hà diệp tĩnh tương y,
Ngư phù cổ chiểu long hà tại?
Vân mãn không sơn hạc bất quy!
Lão quế tùy phong hương thạch lộ,
Nộn, đài trước thủy một tùng phi.
Thốn tâm thù vị như hôi thổ,
Văn thuyết tiên hoàng lệ ám huy.


Dịch nghĩa:

Miết trì (1)

Trăng nước bên cầu đùa giỡn bóng chiều hôm,
Hoa sen, lá sen, yên lặng tựa nhau.
Cá bơi ao cổ, rồng ở chốn nào?
Mây đầy núi vắng, hạc chẳng thấy về!
Mùi quế già bay theo gió làm thơm ngát con đường đá,
Rêu non đẫm nước che lấp cánh cửa thông.
Tấc lòng này hẳn chưa nguội lạnh như tro đất,
Nghe nói đến Tiên hoàng luống gạt thầm giọt lệ.


Dịch thơ:

Thủy nguyệt bên cầu ngắm bóng tà,
Hoa sen chen lá, lá chen hoa.
Cá bơi ao cũ rồng đi vắng,
Mây phủ non không hạc ở xa.
Quế lão gió đưa đường đá ngát,
Rêu non nước đẫm cửa thông hòa.
Tấc son nào đã như tro nguội,
Nghe nói Tiên hoàng giọt lệ sa.

Phan Võ (Hợp tuyển thi văn Việt Nam, tập II, trang 147)


Chú thích:

(1) Miết trì: nghĩa đen là ao Ba Ba. Ao này ở trong núi Côn Sơn, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Hưng. Trong Công dư tiệp ký, Vũ Phương Ðề cho biết: "Núi Phượng Hoàng (một núi trong dãy Côn Sơn), xã Kiệt Ðặc, huyện Chí Linh. Trong núi âm u tịch mịch. Núi Voi đối lập, dòng Miết chảy ngang (...). Ðời Trần, Tiều ẩn tiên sinh dâng Thất trảm sớ, bỏ quan về nhà. Tiên sinh ưa sơn thủy Chí Linh, đến làm nhà ở, tức là núi này. Việt âm thi tập chép những bài thơ Miết Trì, Thanh Lương đều là vịnh những thắng tích ở vùng ấy". Nhưng nay, ao Miết Trì đã mất.

[Tay Doc]

Sơ Hạ

Sơn vũ liêu liêu trú mộng hồi,
Vi lương nhất tuyến khởi đình hòe.
Yến tầm cố lũy tương tương khứ,
Thiền yết tân thanh đoạn tục lai.
Ðiểm thủy khê liên vô tục thái,
Xuất ly dã duẩn bất phàm tài.
Thê ngô tĩnh cực hoàn thành lãn,
án thượng tàn thư phong tự khai.


Dịch nghĩa:

Ðầu mùa hè (1)

Nhà trên núi vắng vẻ, vừa tỉnh giấc mộng ban ngày,
Một làn gió mát nhẹ thổi vào cây hòe trước sân.
Chim én rủ nhau đi tìm tổ cũ,
Ve sầu cất tiếng đầu mùa, lục tục bay về.
Sen dưới khe điểm trên mặt nước không bợn chút phàm tục,
Măng đồng nội trồi ra khỏi dậu, chẳng phải khí chất tầm thường.
Phượng hoàng đậu cành ngô, lặng lẽ quá đến thành lười nhác,
Cuốn sách nát để trên án, gió tự giở ra.


Dịch thơ:

Trại vắng non phơi tỉnh giấc ngày,
Trước sân hòe mát gió lung lay.
Ve vui nắng mới kêu bầy lại,
én nhớ nhà xưa rủ bạn bay.
Dưới suối phô thanh sen điểm sắc,
Ðầu rào vượt tục trúc khoe hay.
Cành ngô phượng đậu lâu nên biếng,
Sách nát trên yên tùy gió vầy.

Trần Lê Sáng dịch