Tản Ðà

[Dong Ta]

Tản Đà ------ Nguyễn Khắc Hiếu

Tản Đà (1889-1939) là đại biểu cuối cùng của "thế hệ các nhà thơ lớp cũ", sinh thời được chứng kiến sự "lên ngôi" của Thơ Mới vào đầu những năm 30

Sau Nguyễn Khuyến và Tú Xương, Tản Đà chính là người tiếp tục phất ngọn cờ của văn chương Việt Nam thời kì cận đại . Chúng ta dễ dàng nhận thấy có sự tương đồng và sự kế thừa về nhiều mặt giữa Tản Đà và Tú Xương, cũng như nhận thấy có sự cách bức phá rõ rệt giữa Tản Đà và Thơ Mới .

Chúng ta đã biết ba yếu tố không thể thiếu đối với một nhà thơ hoàn thiện là : trí tuệ phong phú, tài sáng tạo thơ, vào chất lãng tử trong tâm hồn . Tản Đà cũng như Tú Xương có đủ cả ba cái tính chất ấy .

Tuy nhiên có một khác biệt khá rõ : với Tú Xương, cái "công danh" đích thực của một đời dường như nằm vào con đường khoa cử, đỗ đạt, còn với Tản Đà cái công danh đó hoàn toàn đặt ở sự nghiệp văn chương, ở "chức phận thiêng liêng" : chấn hưng nền văn học nước nhà .

Suốt một đời, Tản Đà long đong lận đận, sống chết với nghiệp văn, nghiệp thơ, nghiệp báo . Con tằm Tản Đà đã nhả tới sợi tơ cuối cùng cho văn chương, cho đến lúc "thân anh đã xác như vờ " ...

Cũng như Tú Xương, Tản Đà là một hiện tượng hết sức thú vị trong làng văn Việt Nam .

Cái sức mạnh làm nên sự bất tử của Tản Đà không chỉ nằm trong khối tác phẩm đồ sộ ông để lại cho đời, mà trước hết nằm ở phong cách sống rất mực độc đáo của ông giữa cuộc đời .

Điều nổi bật nhất ở hình tượng "thi sĩ Tản Đà" là một con người dám sống hết mức bằng chính bản ngã riêng biệt của mình . "Cái tôi " đã được manh nha từ Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát thực sự "bước lên vũ đài " với Tú Xương, thì nay đạt tới đỉnh cao với Tản Đà .

"Cái tôi" ấy là sự đối lập tương đối giữa cá nhân Tản Đà với thời cuộc,với thiên hạ . "Cái tôi" ấy đã "gặp thời ", được đông đảo quần chúng thích thú hoan nghênh, cổ vũ, vì chính là cú "xì hơi " cực kì khoái trá của nhân bản bị bóp nghẹt hằng bao nhiêu thế kỷ !

Thơ văn Tản Đà khác nào một luồng gió mạnh ào ạt thổi vào lòng một nhân gian đang ngái ngủ vì đau khổ ê chề, vì chán chường mệt mỏi, trong cảnh sống nô dịch, phong hóa suy đồi . Luồng gió ấy mang trong nó cái ý thức của nhân quyền vừa được lay thức dậy, mang theo cả cái "ngông", sản phẩm cúa lòng tự tôn cá nhân và lòng khao khát "sống cho ra sống", mang tầm vóc về trí tuệ và tâm hồn vốn có sẵn nơi con người của một đất nước ngàn năm văn hiến:

Làm trai cho đáng nên trai
Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai cũng từng !

Hình tượng "thi sĩ Tản Đà" đứng giữa núi non hùng vĩ mới sảng khoái làm sao:

Ta nhớ ai mà đứng mãi đây
Nước rợn sông Đà con cá nhảy
Mây trùm non Tản cái điều bay .


Những phút xuất thần của một tâm hồn lãng mạn:

Gió hỡi gió, phong trần ta đã chán
Cánh chim bằng chín vạn những chờ mong !


Tản Đà là người tuyên bố cái châm ngôn "sống phải biết hưởng thụ lạc thú của cuộc sống" :

Trời đất sinh ra rượu với thơ
Không thơ không rượu sống như thừa .


Ông cũng khẳng định giá trị thực của cuộc sinh tồn:

Trăm năm thơ túi rượu vò
Nghìn năm thi sĩ, tửu đồ là ai ?


Tuy nhiên con người Tản Đà không chỉ sắc nét ở cá tính mạnh mẽ, mà còn ở tính chất xã hội, tính chất công dân sất sâu đậm . Ông chính là mẫu người "sống để cống hiến hết mình" cho cộng đồng . Tấm lòng ưu thời mẫn thế của ông không thua kém các nhà chí sĩ yêu nước lúc bấy giờ :

Nọ bức dư đồ thử đứng coi
Sông sông núi núi khéo bia cười !
Biết bao lúc mới công vờn vẽ
Sao đến bây giờ rách tả tơi ?
... Thôi thôi có trách chi đàn trẻ
Thôi để rồi ta sẽ liệu bồi !
(Vịnh bức địa đồ rách)

Lo vì tin nước đã lưng sông
Đâu đó đê điều có vững không ?
Con cháu Rồng Tiên đang đó dở
Không hay Hà Bá có thương cùng ?
Lo vì xã hội thiếu tiền tiêu
Một kẻ phong lưu chín kẻ nghèo
(Hủ nho lo việc đời )


Tản Đà cũng là con người hiếm hoi dám ngạo nghễ đứng lên công kích vạch mặt bọn tham quan ô lại, bọn sâu mọt của dân:

Khen cho đá cũng bền gan thật
Đứng mãi cho quan đục mấy lần
(Nhắn Từ Đạm)

Đục nước năm nay cò lại béo
Bao nhiêu đê vỡ bấy nhiêu tiền
(Nhớ cảnh nước lụt ở Bắc )


Cái tâm huyết của Tản Đà với dân tộc và đất nước đã khẳng định vị thứ của ông trước lịch sử:

Ứa bốn bể đôi hàng lụy ngọc
Gầy ba đông một vóc xương mai !
Ơn nhà nợ nước hai vai
Nước nhà ai để riêng ai nặng nề ?
Trông mây nước bốn bề lạnh ngắt
Ngắm non sông tám mặt sầu treo
Đường xa gánh nặng bóng chiều
Cơn giông biển lớn, mái chèo thuyền nan .
Nghĩ thân thế mềm gan lắm lúc
Nhìn giang sơn bạc tóc như chơi .......
(thư lại trách người tình nhân không quen biết)


Và cuối cùng, những câu thơ đầy thương cảm của Tản Đà với số phận của bao người nơi "bể khổ trần gian" đã cho thấy tấm lòng nhân ái vô hạn của thi sĩ, không khác gì Nguyễn Du xưa kia thương xót thập loại chúng sinh:

_Anh thương em má lúm đồng tiền
Phấn son chẳng biết, con thuyền lênh đênh ...
_Ngoài xa trơ một đống đất đỏ
Hang hốc đùn lên đám cỏ gà
Người nằm dưới mả ai ai đó ?
Biết có quê đây hay vùng xa ?
_Đã sinh ra ở nhân hoàn
Lao tâm lao lực một đòan khác chỉ
_Những người khố rách áo ôm
Mồ hôi đổi lấy bát cơm no lòng ...


Cái tình mà Tản Đà để lại trong lòng người thật sâu nặnng ! Nguyễn Thiếp xưa có câu "Dân thường không mến nhớ, lại mến nhớ kẻ có nhân" . Tản Đà được đời nhớ mãi, phải chăng vì ông rất giàu lòng "nhân" ấy ?

*********************

Về nghệ thuật, Tản Đà nói rất đúng về mình:

Văn chương thời nôm na

Nhưng theo chúng tôi, những nhà văn nhà thơ được cả dân tộc suy tôn hơn hết chính là những người sớm ý thức được chân giá trị của tiếng nói dân tộc mình . Tản Đà vốn là một nhà Hán học cự phách, nhưng ông hầu như chỉ sáng tác thơ nôm . Và mặc dầu ông thừa khả năng viết những câu thơ "lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu" như :

Non cao những ngóng cùng trông
Suối khô dòng lệ chờ mong tháng ngày
Xương mai một nắm hao gầy
Tóc mây một mái đã đầy tuyết sương .......


Nhưng ông lại thường viết những bài thơ mộc mạc khác thường, để mọi người đều hiểu, đều có thể "nhâm nhi" được

Bấy lâu nay anh nghe tiếng má đào
Mà thề có thấy một cô nào, anh cũng đui !
(Xẩm chợ )

Do hạn chế của thời đại nên nói chung thơ Tản Đà còn hòan toàn mang phong cách "cổ", với các thể thơ và ngôn ngữ thơ truyền thống . Mặc dù vậy, ở thời Tản Đà, không ai đạt được tới chất lượng như thơ Tản Đà, không thứ thơ nào có khả năng đi vào quần chúng sâu rộng như thơ Tản Đà . Do đó, Tản Đà trở thành nhà thơ lớn nhất của văn học Việt Nam ở thời kỳ sau Tú Xương, trước thơ mới

[Dong Ta]

Các bài thơ



Tự Trào

Tống Biệt

Tình Non Nước

Đề Khối Tình Con

Con Gái Hái Dâu

Tự Thuật

Thuật Bút

Đề khối tình con thứ hai

Sự Nghèo

Kiếp con Quay

Trời Mắng

Lo Văn Ế

Khai Bút

Nói Chuyện Với Bóng

Năm Hết Hữu Cảm

Qua Cầu Hàm Rồng Hứng Bút

Nói chuyện với ảnh

Muốn làm thằng cuội

Tây HỒ vọng nguyệt

Vô đề

Tương tư

Trông hạc bay

Đêm suông phủ vĩnh

Nhớ chị hàng cau

Thương ai

Về người đá

Thư đưa người tình nhân có quen biết

Thư lại trách người tình nhân không quen biết

Hỏi gió

Rau sắn chùa Hương

Xuân tứ

Mậu Thìn xuân cảm

Ngaỳ xuân tương tư

Ngày xuân thơ rượu

Gặp xuân

Vui xuân

Cảm thu, tiễn thu

Đêm thu trông trăng

Đêm đông hoài cảm

Chưa say

Say

Lại say

Thơ rượu

Thú ăn chơi

Còn chơi

Chơi Huế

Nhớ cảnh cầu Hàm Rồng

Chơi Hoà Bình

Hủ nho lo việc đời

Về quê nhà cảm tác

Đời đáng chán

Đêm tối

Hầu trời

Thúy Kiều hầu rượu Hồ Tôn Hiến

Tâm sự nàng Mị Ê

Vợ chồng người đốt than

Nhắn Từ Đạm

Chim họa mi trong lòng

Hoa sen nở trước nhất đầm

Cái giống yêu hoa

Không chồng ai dễ sống chi lâu

Ghẹo người vu vơ

Đề Khối Tình Con Thứ Nhất

Quê Nhà Chơi Mát Cảm Hứng

Tế Chiêu Quân

Xem Cô Chài Đánh Cá

Xẩm Chợ

Cô Tây Đen

Con Cuốc Cùng Con Chẫu Chuộc

Thăm Mả Cũ Bên Đường

Đời Lắm Việc

Cảnh Vui Của Nhà Nghèo

Nhớ Cảnh Nước Lụt Ở Bắc

Vịnh Bức Ðịa Ðồ Rách

[Dong Ta]

Tự Trào

(Sau khi hỏng thi ở trường Nam Định, 1912)

Vùng đất Sơn Tây nảy một ông
Tuổi chửa bao nhiêu văn rất hùng .
Sông Đà núi Tản ai hun đúc ?
Bút thánh câu thần sớm vãi vung .
Chữ nôm môm nào kém cạnh,
Khuyên khuyên điểm điểm có hay không ?
Bởi ông hay quá không không đỗ,
Không đỗ ông càng tốt bộ ngông

[Ngao_0p]

Tống Biệt


Lá đào rơi rắc lối thiên thai
Suối tiễn, oanh đưa những ngậm ngùi
Nửa năm tiên cảnh
Một bước trần ai
Ước cũ, duyên thừa có thế thôi!
Đá mòn, rêu nhạt.
Nước chảy, huê trôi
Cái hạc bay lên vút tận trời
Trời đất từ nay xa cách mãi
Cửa động
Đầu non
Đường lối cũ
Nghìn năm thơ thẩn bóng trăng chơi

[Ngao_0p]

Tình Non Nước


Nước non nặng một lời thề,
Nước đi, đi mãi, không về cùng non.
Nhớ lời "nguyện nước thề non",
Nước đi chưa lại, non còn đứng không .
Non cao những ngóng cùng trông,
Suối tuôn dòng lệ chờ mong tháng ngày,
Xương mai một nắm hao gầy,
Tóc mây một mái đã đầy tuyết sương.
Trời tây ngã bóng tà dương ,
Càng phơi vẻ ngọc nét vàng phôi pha.
Non cao tuổi vẫn chưa già,
Non thời nhớ nước, nước mà quên non.
Dù cho sông cạn đá mòn ,
Còn non, còn nước, hãy còn thề xưa.
Non cao đà biết hay chưa ?
Nước đi ra bể lại mưa về nguồn.
Nước non hội ngộ còn luôn,
Bảo cho non chớ có buồn làm chi.
Nước kia dù hãy còn đi ,
Ngàn dâu xanh tốt non thì cứ vui .
Nghìn năm giao ước kết đôi ,
Non non nước nước không nguôi lời thề .


Tản Đà

[Ngao_0p]

Đề Khối Tình Con (*)

Chữ nghĩa Tây, Tàu trót dở dang ,
Nôm na phá nghiệp kiếm ăn xoàng.
Nửa ngòi bút ngỗng ba sinh lụy
Một mối tơ tằm mấy đoạn vương.
Có kẹo có câu là sách vở
Chẳng lề chẳng lối cũng văn chương .
Còn non còn nước còn trăng gió
Còn có thơ ca bán phố phường.

Tản Đà

* Tên một tác phẩm của Tản Đà

[Ngao_0p]

Con Gái Hái Dâu


Anh có yêu em đứng lại mà
Ở đây vắng vẻ quãng đuờng xa
Thuyền quyên có ý trông theo thế
Quân tử vô tình bước mãi xa ?

Rồi nữa rồng mây ra mỗi ngã
Còn đâu huê nguyệt nữa đôi ta
Hỡi anh áo trắng cầm ô máy
Có phải nhân tình chớ vội qua.


Tản Đà

[Dong Ta]

Tự Thuật

Văn chương thời nôm na
Thú chơi có sơn hà
Bà Vì ở trước mặt
Hắc Giang bên cạnh nhà Tản Đà

[Dong Ta]

Thuật Bút

Mười mấy năm xưa ngọn bút lông
Xác xơ chẳng bợn chút hơi đồng
Bây giờ anh đổi lông ra sắt
Cách kiếm ăn đời có nhọn không ?

[Dong Ta]

Đề khối tình con thứ hai

Một mối tơ tình buộc chết ai
Bán văn buôn chữ kiếp nào thôi
Ruột tằm rút mãi chưa thành kén
Có nhẽ lôi thôi suốt cả đời .

[Dong Ta]

Sự Nghèo

Người ta hơn tớ cái phong lưu
Tớ cũng hơn ai cái sự nghèo .
Cảnh có núi sông cùng xóm ngõ
Nhà không gạch ngói chẳng gianh pheo .
Văn chương rẻ ế coi mà chán
Trăng gió ham mê nghĩ cũng phèo !
Kiếp trước nhớ sinh đời Hạ Vũ
Mưa vàng ba buổi chán xu tiêu

[Dong Ta]

Kiếp con Quay

Trời sinh ra tớ kiếp con quay
Quay tít mù xanh nghĩ cũng hay
Lì mít giang sơn khi chóng mặt,
Đùng lăn thiên địa lúc rời tay
Lăng băng thân thế đi, đi, đứng
Nghiêng ngả quan hà tỉnh, tỉnh, say
Thân to ví to bằng quả đất
Cũng cho thiên địa có đêm ngày

[Dong Ta]

Trời Mắng

Tình riêng trăm ngẩn mười ngơ
Ngồi buồn lấy giấy viết thơ hỏi trời
Xem thơ trời cũng bật cười
Cười cho hạ giới có người oái ăm .
Khách hà nhân giả ? *
Có làm sao suồng sã dám đưa thơ ?
Chôn thiên cung ai kén rể bao giờ ?
Chi những sự vẩn vơ hà giấy má !
Chức Nữ tảo tùng giai tế giá
Hằng Nga bất nại bão phu miên **
Mở then mây quăng giả bức hồng tiên,
Mời khách hãy ngồi yên trong cõi tục
Người đâu kiếp trước Đông Phương Sóc
Ăn trộm đào quen học thói ngày xưa,
Trân gian đày mãi không chừa




* Khách là người thế nào ?
**Chức Nữ thì đã gả chồng từ sớm rồi, còn Hằng Nga thì không chịu ôm chồng ngủ .

[Dong Ta]

Lo Văn Ế

Nhà tớ xưa nay vốn vẫ nghèo
Bán văn buôn chữ kiếm tiền tiêu
Quanh năm luống những lo văn ế
Thân thế xem thua chú hát chèo

Hát chèo lắm lúc nghĩ mà ngoan
Vẽ mặt ra trò với thế gian
Vợ cưới đêm nay, mai lại cưới
Đêm đêm cưới vợ lại làm quan !

Làm quan ví có dễ như chèo
Tớ đến năm nay đã chẳng nghèo
Bởi bước công danh trèo cũng khó
Trèo leo chẳng được phải nằm meo .

Nằm meo cho tớ nghĩ ra văn
In bán ra đời cách kiếm ăn
Tiền kiếm, ăn xong nằm lại nghĩ
Con tằn rút ruột lá dâu xanh

Dâu xanh rút giả sợi tơ vàng
Thân thế con tằn những vấn vương
Tớ nghĩ thân tằm như tớ nhỉ
Tơ tằm như tớ mới văn chương

Văn chương rút ruột kiếm xu tiêu
Nghề nghiệp làm ăn khó đủ điều
Tốn kém vì văn ai có biết
Cứ tiền giấy mực hết bao nhiêu !

Văn chương nào dám nói hơn ai ?
Nghề nghiệp làm ăn phải thế thôi
In hết quyển này ra quyển khác
Có văn có ích, có văn chơi .

Văn chơi in bán để chơi chung
Dãu đu8Ợc lời riêng có mấy đồng !
Buôn chữ gặp ngay khi giấy đắt
Người mua ai có biết cho không ?

Cho không ai biết đấy là đâu
"Bán nói " khi đâu dám đặt điều ?
Tốn kém vì văn chưa tính đến
Những tiền giấy mực đã bao nhiêu !

Bao nhiêu củi nước mới thành văn
Được bán văn ra chết mấy lần
Ông chủ nhà in in đã đắt
Lại ông hàng sách mấy mươi phân

Mười phân gửi bán lấy tiền sau
Bán hết thu tiền đợi cũng lâu
Lắm lúc túng tiền đem bán rẻ
Trừ đầu trừ cuối nghĩ càng đau

Càng đau mà vẫn phải càng theo
Theo mãi coh nên vẫn cứ nghèo
Nghèo chỉ có văn, văn lại ế
Ế văn cho tớ hết tiền tiêu !

Tiền tiêu không có những băn khoăn
Vay ngược vay xuôi thật khó khăn
Công nợ nhà in còn chất đống
Còn đâu gan ruột nghĩ ra văn

Ra văn mà bán chẳng ra tiền
cái nghiệp văn chương nghĩ thật phiền
Văn ế bao giờ bán hết
Phen này có nhẽ gánh lên tiên

1921

[Dong Ta]

Khai Bút

Năm Canh Thân 1920

Năm nay tuổi đã ba mươi hai
Ta nghĩ mà ta chẳng giống ai
Khắp bốn phương trời không thước đất
Địa cầu những muốn ghé bên vai !


Năm Tân Dậu 1921

Nay tuổi đã ba mươi ba
Ta nghĩ mà ai chẳng giống ta
Lo nước, lo nhà, lo thế giới
Còn thêm lo nợ, nghĩ chưa ra !

[Dong Ta]

Nói Chuyện Với Bóng

Phòng văn nửa khép cánh thu
Đèn văn một ngọn trông lù rù xanh
Đứng lên ngồi xuống một mình
Khối tình ai nặn ? Lửa tình ai khêu ?
Mập mờ khi thấp khi cao
Trong ra chẳng biết ông nào lại chơi ?
Nhận lâu sau mới bật cười
Té ra "anh bóng" chớ ai đâu mà !
Bóng ơi mời bóng vào nhà,
Ngọn đèn khêu tỏ, hai ta cùng ngồi .
Ngồi đây ta nói sự đời
Ta ngồi ta nói, bóng ngồi bóng nghe
_"Cõi đời tự cất tiếng oe
Đã bên ngọn lửa lập loè có nhau .
Tương tri thuở ấy về sau
Đôi ta một bước cùng nhau chẳng rời,
Ta ngồi thời bóng cũng ngồi
Ta đi ta đứng, bóng thời cũng theo
Có khi lên núi qua đèo
Mình ta với bóng leo trèo cùng nhau
Có khi quãng vắng đêm thâu
Mình ta với bóng âu sầu nỗi riêng
Có khi rượu nặng hơi men
Mình ta với bóng bàn hoàn thú xuân
Có khi bút thảo câu thần
Mình ta với bóng xoay vần nệm hoa
Đôi khi sấm chớp phong ba
Cuộc đời nguy hiểm có ta có mình
Hằng khi gí mát trăng thanh
Bầu trời thanh thúa riêng mình với ta
Trăm năm cho đến cõi già
Còn ta còn bóng, còn là có nhau
Trần ai mặc những ai đâu
Ai thương tử biệt, ai sầu sinh li
Còn ta, bóng nỡ nào đi ?
Ta đi, bóng có ở chi cõi trần ?
Tìm nhau đã vạn muôn phần
Cũng xin giãi hết xa gần cùng nhau ! "

Bóng nghe bóng cũng gật đầu

1925

[Dong Ta]

Năm Hết Hữu Cảm

Đời người lo mãi biết bao thôi
Mái tóc xanh xanh trắng hết rồi
Sự nghiệp nghìn thu xa vút mắt
Tài tình một gánh nặng bên vai
Hợp tan tri kỷ người trong mộng
Rộng hẹp danh thân đất với trời
Sương phủ cành mai năm giục hết
Ngày xuân con én lại đưa thoi

[Dong Ta]

Qua Cầu Hàm Rồng Hứng Bút

Hôm xưa chơi ở Dương Quì
Trắng phau ngựa trắng, xanh rì rừng xanh
Hàm Rồng nay lại qua Thanh
Dưới cầu nước biết in hình thi nhân
Người đâu sương tuyết phong trần
Non xanh nước biếc bao lần vãng lai
Dư đồ còn đó chưa phai
Còn non còn nước còn người nước non
Ruột tằm dù héo chưa mòn
Tơ lòng một mối xin còn vấn vương
Nước non muôn dặm đường trường
Hỡi ai rau sắng chùa Hương biết cùng
Trăm năm nặng gánh tang bồng
Lửa than càng đốt cho lòng càng son
Cảnh còn biếc nước xanh non
Đầu ai tóc trắng duyên còn thắm tơ
Để ai thương nhớ đợi chờ
Mà ai đi mãi ! Bao giờ đến nơi ?

1932

[Bach Van Phi]

Nói chuyện với ảnh

Người đâu? Cũng giống đa tình,
Ngỡ là ai, lại là mình với ta.
Mình với ta dẫu hai như một,
Ta với mình tuy một mà hai.
Năm nay mình mới ra đời,
Mà ta ra trước đã ngoài đôi mươi.
Cuộc nhân thế câu cười tiếng khóc,
Nghề sinh nhai lối dọc đường ngang.
Đầu xanh ai điểm hơi sương,
Những e cùng thẹn, những thương cùng sầu.
Đôi ta vốn cùng nhau một tướng,
Lạ cho mình sung sướng như tiên,
Phong tư tài mạo thiên nhiên
Không thương không sợ không phiền không lo.
Xuân bất tận trời cho có mãi,
Mảnh gương trong đứng lại với tình.
Trăm năm ta lánh cõi trần,
Nghìn năm mình giữ tinh thần chớ phai.

[Bach Van Phi]

MUỐN LÀM THẰNG CUỘI

Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi!
Trần giới em nay chán nửa rồi!
Cung Quế đã ai ngồi đó chửa?
Cành đa xin chị nhắc lên chơi.
Có bầu có bạn, can chi tủi,
Cùng gió cùng mây, thế mới vui.
Rồi cứ mỗi năm rằm tháng tám
Tựa nhau trông xuống thế gian cười

[Bach Van Phi]

TÂY HỒ VỌNG NGUYỆT

Hiu hắt hồ Tây chiếc lá rơi
Đêm thu vằng vặc bóng theo người.
Mảnh tình xẻ nửa ngây vì nước
Tri kỷ trông lên đứng tận trời.
Những ngán cành đa khôn quấn quít
Mà hay mặt sóng cũng chơi vơi.
Ai lên cung Quế nhờ thăm hỏi
Soi khắp trần gian có thấy ai?

[Bach Van Phi]

VÔ ĐỀ

Suối tuôn róc rách ngang đèo
Gió thu bay lá, bóng chiều về Tây.
Chung quanh những đá cùng cây,
Biết người tri kỷ đâu đây mà tìm?
Hỏi thăm những cá cùng chim
Chim bay xa bóng, cá chìm mất tăm.
Bây giờ vắng mặt tri âm,
Lấy ai là kẻ đồng tâm với mình?
Nước non vắng khách hữu tình,
Non xanh nước biếc cho mình nhớ ai?

[Bach Van Phi]

Tương tư

Quái lạ làm sao cứ nhớ nhau
Nhớ nhau đằng đẵng suốt đêm thâu!
Bốn phương mây nước, người đôi ngả
Hai chữ tương tư, một gánh sầu.

[Bach Van Phi]

Trông hạc bay

(Ðề tranh)

Trông khắp trần gian hết thú chơi
Thèm trông con hạc nó lên trời
Hạc kia bay bổng tuyệt vời
Hỏi thăm cung Nguyệt cho người trọ không?

[Bach Van Phi]

ĐÊM SUÔNG PHỦ VĨNH

Đêm suông vô số cái xuông suồng
Suông rượu, suông tình, bạn cũng suông.
Một bức mành con coi ngán nỗi
Một câu đối mảnh nghĩ dơ tuồng.
Một vầng trăng khuất đi mà đứng
Một lá mành treo cuốn lại buông.
Ngồi hết đêm suông, suông chẳng hết
Chùa ai xa điểm mấy hồi chuông.

[Bach Van Phi]

NHỚ CHỊ HÀNG CAU

Ngồi buồn đâm nhớ chị hàng cau,
Khoảng mấy năm trời ở những đâu?
Khăn vải chùm hum lâu vắng mặt,
Chiếu buồm che giữ có tươi màu?
Ai đương độ ấy lăm răm mắt
Tớ đã ngày nay lún phún râu.
Bèo nước hợp tan người mỗi nẻo,
Cậy ai mà nhắn một đôi câu?

[Bach Van Phi]

THƯƠNG AI

Thương ai điêu đứng phong trần,
Thương ai án tuyết song hoành luống công!
Công lênh vụng bước tao phùng
Trời xanh đã chánh, má hồng khôn yên.
Thương ai tủi liễu oan đào
Thương ai đi đứng ra vào hổ ngươi.
Trăm năm thẹn nói dơ cười
Hồng nhan mang lấy của trời mà chi!
Thương ai nhầm bẽ tu mi
Thương ai áo kép chân quì hôm mai.
Vì chi một vẻ cân đai
Mà con người ấy ra người bó tay!

Thương ai vò võ canh chầy
Thương ai nấn ná tháng ngày chiếc thân.
Gió thu lần lượt mưa xuân,
Huê tàn trăng xế vơi phần điểm trang.
Thương ai dạ ngọc gan vàng,
Thương ai thân bỏ chiếu tràng như không.
Vô tình chi bấy hoa công?
Giang sơn để giận anh hùng nghìn thu!

[Bach Van Phi]

VỀ NGƯỜI ĐÁ

Có bao nhiêu tuổi? Giá bao đồng?
Nằm mãi chi đây? Có bán không?
Tớ muốn mua tiên, tiền chửa có
Đá vàng xin nguyện với non sông!

[Bach Van Phi]

Thư đưa người tình nhân có quen biết

Ngồi buồn lấy giấy viết thư chơi,
Viết bức thư này gửi đến ai,
Non nước thề nguyền xưa đã lỗi
Ân tình nay có bốn xu thôi.

Ngàn sương bạc bay qua tiếng nhạn
Ngọn đèn xanh khơi cạn đĩa dầu
Mình ai chiếc bóng đêm thâu
Nỗi riêng, riêng một mối sầu vì ai?
Tâm sự ấy nói dài sao xiết
Giấy mực đâu vẽ hết ru mà
Dở dang là chữ tài hoa
Chắp tay vái lạy trăng già chứng cho.

Kể từ độ giang hồ lạc phách
Hội tương phùng đất khách quê ta
Biết nhau khi mới mười ba
Tuần trăng chưa mãn, nụ hoa chưa cười.
Cùng một thuở ăn chơi nhàn biếng
Trải mấy thu hơi tiếng vừa quen
Canh khuya hai bóng một đèn
Gió mai sương sớm đơn mền có nhau.
Dạ bảo dạ vàng thau gắn bó
Năm lại na9m mưa gió đê mê
Một tường lá rủ hoa che
Bắc Nam mấy độ đi về dưới trăng.
Duyên hồ thắm bỗng dưng phai nhạt
Mối tơ vương đứt nát tan tành
Tấm riêng riêng những thẹn mình
Giữa đường tan đứt gánh tình như không
Gấp tờ giấy niêm phong hạt lệ
Nhờ cánh tem bay đệ cung mây
Ái ân thôi có ngần này
Thề nguyền non nước đợi ngày tái sinh!

[Bach Van Phi]

Thư lại trách người tình nhân không quen biết

Ngồi buồn ta lại viết thư chơi
Viết bức thư này lại trách ai
Ai những nhớ ai, ai chẳng nhớ
Để ai luống những nhớ ai hoài!
Phố Hàng Lọng tiếng người chưa động
Báo An Nam giấc mộng đương dài
Hoả xa còi hét bên tai
Giật mình chợt tưởng như ai gọi mình.
Cho hay vẫn si tình là thói
Nào có đâu ai gọi mà thưa
Trông ra non nước mịt mờ
Nghĩ nguồn cơn lại bây giờ nhớ ai?

Dải sông cũ đầy vơi cữ nước
Đỉnh non xưa tan tác ngàn mây
Nước mây ngày tháng đổi thay
Non sông ngày cũng một ngày khác xưa.
Tình thư gửi đến chưa? Chưa đến?
Nước non này ai hỡi, hỡi ai!
Ngư nhàn trông mất tăm hơi
Nước mây man mác cho người sầu thương.
ứa bốn bể đôi hàng lụy ngọc,
Gầy ba đông một vóc xương mai!
Ơn nhà nợ nước hai vai
Nước nhà ai để riêng ai nặng nề!
Trông mây nước bốn bề lạnh ngắt
Ngắm non sông tám mặt sầu treo
Đường xa gánh nặng bóng chiều
Cơn giông biển lớn, mái chèo thuyền nan.
Nghĩ thân thế mềm gan lắm lúc,
Nhìn giang sơn bạc tóc như chơi
Mong ai mỏi mắt chân trời
Nhớ ai, đi, đứng, ăn, ngồi thẩn thơ.
Thế mà gửi tình thư hai bức
Những là mong tiêu tức tám năm
Phải rằng ai hẳn vô tâm
Núi sông mây nước cũng nhầm bấy nay.
Người bệnh yếu, hơi may lạnh trán
Đêm thu trường tựa án thâu canh,
Phố phường rộn rã trần thanh
Ngoài song con sẻ trên cành tiếng kêu.
Chuyện non nước còn nhiều chưa hết
Sẵn bút nghiên lại viết cho mình
Thứ ba, này bức thư tình
Phục thư chẳng thấy thời rành không ai.

[Bach Van Phi]

HỎI GIÓ

Cát đâu ai bốc tung trời?
Sóng sâu ai vỗ? Cây đồi ai rung?
Phải rằng dì gió hay không?
Phong tình đem thói lạ lùng trêu ai?
Khoái tai phong dã (1)
Giống vô tình cây đá cũng mê tơi
Gặp gió đây hỏi một đôi lời,
Ta hỏi gió quen ai mà phảng phất?
Thử thị Đà Giang, phi Xích Bích
Dã vô Gia Cát dữ Chu Lang! (2)
Ai cầu phong mà gió tự đâu sang!
Hay mải khách văn chương tìm kết bạn?
Gió hỡi gió, phong trần ta đã chán,
Cánh chim bằng chín vạn những chờ mong.
Nên chăng gió cũng chiều lòng.

(1) Gió thổi sướng làm sao!
(2) Nơi này là Đà Giang, không phải Xích Bích. Cũng chẳng có Gia Cát và Chu Lang.

[Bach Van Phi]

Rau sắn chùa Hương

Muốn ăn rau sắng chùa Hương
Tiền đò ngại tốn, con đường ngại xa.
Mình đi, ta ở lại nhà
Cái dưa thì khú, cái cà thì thâm.

1923

[Bach Van Phi]

XUÂN TỨ

Xuân xưa Hàng Lọng cờ bay
Thoi đưa ngày tháng đã đầy mười năm.
Biết bao ra Bắc vào Nam,
Bức dư đồ rách đã cam khó lòng.
Văn chương chút nghĩa đèo bòng
Thuyền không tay lái vẫy vùng được sao?
Ngày xuân thêm tuổi càng cao,
Non xanh nước biếc càng ngao ngán lòng!

1936

[Bach Van Phi]

MẬU THÌN XUÂN CẢM

Cuộc thế xoay quanh đất một hòn
Sông chưa cạn đó, núi chưa mòn.
Dân hai nhăm triệu, ai người lớn?
Nước bốn nghìn năm vẫn trẻ con.
Cám cảnh khói mây mờ mặt biển,
Lo đời sương tuyết bạc đầu non.

[Bach Van Phi]

NGÀY XUÂN TƯƠNG TƯ

Trách cái tằm xuân nhả mối tơ
Làm cho bối rối mối tương tư.
Sương mù mặt đất người theo mộng,
Nhạn lảng chân trời kẻ đợi thư.
Nghìn dặm dám quên tình lúc ấy
Trăm năm còn nhớ chuyện ngày xưa.
Tương tư một mối hai người biết
Ai đọc thơ này đã biết chưa?

[Bach Van Phi]

NGÀY XUÂN THƠ RƯỢU

Trời đất sinh ra rượu với thơ
Không thơ không rượu sống như thừa!
Công danh hai chữ mùi men nhạt,
Sự nghiệp trăm năm nét mực mờ.
Mạch nước sông Đà tim róc rách,
Ngàn mây non Tản mắt lơ mơ.
Còn thơ còn rượu còn xuân mãi,
Còn mãi xuân, còn rượu với thơ

[Bach Van Phi]

GẶP XUÂN

Gặp xuân ta giữ xuân chơi,
Câu thơ chén rượu là nơi đi về.
Hết xuân, cạn chén, xuân về
Nghìn thu nét mực xuân đề vẫn xuân!

Xuân ơi xuân hỡi!
Vắng xuân lâu ta vẫn đợi chờ mong
Trải bao nhiêu ngày tháng hạ, thu, đông
Ròng rã nỗi nhớ nhung, xuân có biết ?
Khứ tuế xuân qui, sầu cửu biệt
Kim niên xuân đáo, khách tương phùng. (1)
Gặp ta nay xuân chớ lạ lùng
Tóc có khác, trong lòng ta chẳng khác.
Kể từ thuở biết xuân bốn chín năm về trước
Vẫn rượu thơ non nước thú làm vui,
Đêm xuân nay ta tuổi đã năm mươi
Tính trăm tuổi, đời người ta có nửa,
Còn sau nữa lại bao nhiêu xuân nữa
Mặc trời cho, ta chửa hỏi làm chi.
Sẵn rượu đào xuân uống với ta đi,
Chỗ quen biết kể gì ai chủ khách?
Thiên cổ vị văn song Lý Bạch
Nhất niên hà đắc lưỡng Đông quân? (2)
Dẫu trăm năm gặp gỡ đủ trăm lần
Thơ với rượu cùng xuân, ta cứ thế.
Ngoài trăm tuổi vắng ta trần thế,
Xuân nhớ ta chưa dễ biết đâu tìm!
Cùng nhau nay hãy uống thêm!

1938

(1) Năm ngoái xuân về, ta buồn vì phải xa cách lâu.
Năm nay xuân đến, ta lại gặp nhau.
(2) Xưa nay chưa nghe có hai Lý Bạch. Một năm làm sao có hai chúa xuân?

[Bach Van Phi]

VUI XUÂN

Tin xuân đến ngọn cây đào
Bảo cho hoa biết ra chào chúa xuân.
Mỗi năm xuân đến một lần,
Thiều quang chín chục xoay vần chẳng sai.
Ngày xuân còn mãi không thôi
Tuổi xuân ai dễ xanh rồi lại xanh?
Đường mây những khách công danh,
Mày râu cụ lớn thay hình thanh niên.
Thành sầu mấy ả Khâm Thiên,
én oanh dẫn lối con thuyền Tần Dương.
Làng văn mấy bạn văn chương
Bút hoa án tuyết, hơi sương mái đầu.
Tiểu thư ai đó tựa lầu
Thơ đào chưa vịnh, mai hầu bảy ba.
Trời xanh trời cũng khi già
Xuân xanh xanh mãi đâu mà hỡi ai!
Gặp xuân ta hãy làm vui,
Kẻo nay xuân đến kẻo mai xuân về.
Vui xuân rượu uống thơ đề.

[Bach Van Phi]

CẢM THU , TIỄN THU

Từ vào thu đến nay:
Gió thu hiu hắt,
Sương thu lạnh
Trăng thu bạnh
Khói thu xây thành.

Lá thu rơi tụng đầu ghềnh
Sông thu đưa lá bao ngành biệt ly.
Nhạn về én lại bay đi,
Đêm thì vượn hót, ngày thì ve ngâm.
Lá sen tàn tạ trong đầm,
Nặng mang giọt lệ âm thầm khóc hoa.
Sắc đậu nhuộm ố quanh hà
Cỏ vàng cây đỏ bóng tà tà dương.
Nào người cố lí tha phương,
Cảm thu ai có tư lường hỡi ai?
Nào những ai:
Bảy thước thân nam tử,
Bốn bể chí tang bồng
Đường mây chưa bổng cánh hồng,
Tiêu ma tuế nguyệt, ngại ngùng tu mi.
Nào những ai:
Sinh trưởng nơi khuê các,
Khuya sớm phận nữ nhi,
Song the ngày tháng thoi đi,
Vương tơ ngắm nhện nhỡ thì thương hoa.
Nào những ai:
Tha phương khách thổ
Hải giác thiên nha,
Ruột tằm héo, tóc sương pha,
Góc phần trạnh tưởng quê nhà đòi cơn.
Nào những ai
Cù lao báo đức
Sinh dưỡng đền ơn
Kinh sương nghĩ nỗi mền đơn,
Giàu sang bất nghĩa mà hơn nghèo hèn!
Nào những ai:
Tóc xanh mây cuốn
Má đỏ hoa ghen
Làng chơi duyên đã hết duyên
Khúc sông trăng dãi con thuyền chơi vơi!
Nào những ai:
Dọc ngang trời rộng,
Vùng vẫy bể khơi
Đội trời đạp đất ở đời
Sa cơ thất thế quê người chiếc thân.
Nào những ai
Kê vàng tỉnh mộng
Tóc bạc thương thân
Vèo trông lá rụng đầy sân,
Công danh phù thế có ngần ấy thôi.
Thôi nghĩ cho:
Thu tự trời,
Cảm tự người.
Người đời ai cảm ta không biết!
Ta cảm thay ai viết mấy lời.
Thôi thời:
Cùng thu tạm biệt
Thu hãy tạm lui,
Chỉ để khách đa tình đa cảm,
Một mình thay cảm những ai ai!

[Bach Van Phi]

ĐÊM THU TRÔNG TRĂNG

Đêm thu trăng sáng một trời
Một mình ngồi tưởng sự đời nghĩ quanh.
Nghĩ cho muôn vật hoá sinh
ở trong vũ trụ cái hình ra chi!
Trăng kia tròn được mấy khi,
Hoa kia nở được mấy thì hỡi hoa?
Gái tơ quá lứa đã già,
Con tằm rút ruột thời là dộng non.
Khúc sông bồi lấp nên cồn,
Dâu xanh bãi bể, đá mòn nước khe.
Đồng không con đóm lập loè,
Khách trần lối ấy đi về những ai?
Hình kia đúc tự thợ trời,
Tình kia hoạ mới ra ngoài khuôn xanh.
Vọng phu còn đá còn trinh,
Tiền Đường còn sóng, trung trinh hãy còn.
Dẫu cho sông cạn đá mòn,
Trung hồn khôn thác, trinh hồn khôn tan.
Cho hay những khách trần hoàn,
Nghìn xưa ở lại thế gian mấy mà?
Trông lên một mảnh trăng tà,
Soi chung kim cổ biết là những ai?
Mà người kim cổ những ai?...

1925

[Bach Van Phi]

ĐÊM ĐÔNG HOÀI CẢM

Trăm năm nghĩ đời người có mấy
Một đêm đông sao thấy dài thay!
Lạnh lùng gió thổi sương bay
Chập chờn giấc bướm canh chầy lại canh.
Ngó trên án đèn xanh hiu hắt,
Nghe tiếng kim kí cách giục giờ,
Đêm trường nghĩ vẩn lo vơ
Cái lo vô tận bao giờ là xong!
Thân nam tử đứng trong trần thế
Cuộc trăm năm có dễ ru mà!
Có đời mà đã có ta
Sao cho thân thế không là cỏ cây,
Đường có kẻ đường mây gặp bước,
Bước công danh sấn trước trèo cao

Thế gian tỏ mặt anh hào
Muôn nghìn mắt miệng trông vào ngợi khen.
Cũng có kẻ tài hoa chữ lợi
Trắng hai tay làm nổi nên giàu
Chẳng khanh tướng, chẳng công hầu
Cũng bao vạn kẻ cúi đầu vào ra.
ấy những hạng vinh hoa phú quý
Làm tài trai đắc chí hơn người
Trăm năm nghĩ cũng nên đời
Trăm năm rồi nữa, biết rồi ra sao?
Lại những kẻ chí cao tài thấp
Bước đường đời lấp vấp quanh co
Phong lưu rồi đủ ấm no
Kém ra lưu lạc giang hồ cũng thân!
Nghĩ qua thử thách trần bao kẻ
Giật mình cho thân thế trăm năm,
Mối đâu bối rối tơ tằm
Lấy ai là kẻ đồng tâm gỡ cùng?

Bước lận đận thẹn cùng sông núi
Mớ văn chương tháng lụi năm tàn
Lụy trần ngày tháng lan man
Nỗi lòng riêng nghĩ muôn vàn càng thêm.
Đèn hiu hắt tiếng kim kí cách
Mõ sang canh giục khách đòi cơn
Mạch sầu canh vắng như tuôn,
Nhớ ai nước nước non non bạn tình!

[Bach Van Phi]

CHƯA SAY

Đêm xuân hoa những ngậm ngùi
Dưới đèn tươi tỉnh mặt người như hoa
Khi vui vui lấy kẻo già,
Cơn men dốc cả giang hà chưa say.
Kim tịch thị hà tịch? (1)
Bóng trăng trong tịch mịch xế ngang mành
Lúc vui chơi cuộc rượu chửa tàn canh
Riêng nỡ cất chén quỳnh toan hắt bỏ?
Thánh hiền thân hậu do thiên cổ
Phong nguyệt thành trung thả nhất tiêu (2)
Trót yêu hoa xin hãy gượng mà yêu
Ngồi hết nợ phong lưu rồi sẽ tếch!
Gửi bốn lạy: lạy bút, lạy nghiên, lạy đèn, lạy sách!
Quá thương ai, đàn phách nốt đêm nay.
Nhân sinh ba vạn sáu ngàn ngày
Coi những tỉnh, lúc say nào có mấy?
Được lúc gần say, say hẳn lấy
Say thời say, say vậy để mà điên.
Tửu trung tự hữu thánh hiền. (3)

(1) Đêm nay là đêm nào?
(2) Việc sau này trở thành thánh hiền, là việc nghìn xưa. Trong thành trăng gió này, hãy chơi thoả một đêm.
(3) Trong rượu đã sẵn có thánh hiền.

[Bach Van Phi]

SAY

Đêm xuân một trận nô cười,
Dưới đèn chẳng biết rằng người hay hoa.
Khi vui quên cả cái già,
Khi say chẳng dốc giang hà cũng say.
Kim tịch thị hà tịch?
Mảnh gương nga đã tếch lối non đoài
Đó kìa ai ba bốn bốn năm người
Người đâu tá còn chơi trong mộng thế?
Nhãn ngoại trần ai không nhất thế,
Hung trung khối luỹ thuộc tiền sinh (1)
Kiếp say sưa đã chấm sổ thiên đình,
Càng đắm sắc mê thinh càng mải miết.
Say lắm vẻ: say mệt, say mê, say nhừ, say tít,
Trong làng say, ai biết nhất ai say?
Mảnh hình hài quen giả trá xưa nay,
Chúng sinh tướng, lúc này coi mới hiện. (2)
Thôi xếp cả nguyệt hoa hoa nguyệt,
Cảnh bồng lai trải biết gọi làm duyên.
Tửu trung ưng thị thần tiên. (3)

(1) Ngoài mắt không biết cõi trần là gì nữa
Trong bụng toàn chứa những gì thuộc kiếp trước
(2) Hình tướng của chúng sinh, lúc uống rượu hiện ra hết.
(3) Trong lúc uống rượu là lúc làm thần tiên.

[Bach Van Phi]

LẠI SAY

Say sưa nghĩ cũng hư đời,
Hư thời hư vậy, say thời cứ say.
Đất say đất cũng lăn quay,
Trời say mặt cũng đỏ gay, ai cười?

Say chẳng biết phen này là mấy!
Nhìn non xanh chẳng thấy, lại là say.
Quái! Say sao say mãi thế này?
Say suốt cả đêm ngày như bất tỉnh.
Thê ngôn tuý tửu chân vô ích
Ngã dục tiêu sầu thả tự do. (1)
Việc trần ai, ai tỉnh ai lo
Say tuý luý nhỏ to đều bất kể.
Trời đất nhỉ, cái say là sướng thế!
Vợ can chồng, ai dễ đã chừa ngay?
Muốn say lại cứ mà say!

1921

(1) Vợ bảo: say rượu thật là vô ích. Ta muốn giải sầu nên cứ mặc sức uống

[Bach Van Phi]

THƠ RƯỢU

Đời người như giấc chiêm bao
Nghìn xưa đã mấy ai nào trăm năm?
Một đoàn lao lực lao tâm,
Quí chi chữ thọ mà lăm sống nhiều!
Có tiền chưa dễ mà tiêu,
Ham danh lắm kẻ như diều đứt dây.

Thương ai cho bận lòng đây
Cho vơi hũ rượu, cho đầy túi thơ!
Cảnh đời gió gió mưa mưa,
Buồn trông ta phải say sưa đỡ buồn!
Rượu say, thơ lại khơi nguồn
Nên thơ, rượu cũng thêm ngon giọng tình.
Rượu thơ mình lại với mình
Khi say quên cả cái hình phù du.
Trăm năm thơ túi rượu vò
Nghìn năm thi sĩ tửu đồ là ai?

[Bach Van Phi]

THÚ ĂN CHƠI

Trời sinh ra bác Tản Đà,
Quê hương thời có, cửa nhà thời không.
Nửa đời Nam, Bắc, Tây, Đông,
Bạn bè sum họp, vợ chồng biệt li.
Túi thơ đeo khắp ba kì,
Lạ chi rừng biển, thiếu gì gió trăng.
Thú ăn chơi cũng gọi rằng
Mà xem chửa dễ ai bằng thế gian.
Hà tươi cửa biển Tu Ran,
Long Xuyên chén mắm, Nghệ An chén cà.
Sài Gòn nhớ vị cá tra
Cái xe song mã, chén trà Nhất Thiên (1)
Đa tình con mắt Phú Yên,
Hữu tình rau bó ông Quyền Thuận An (2)
Cơn ngâm Chợ Lớn chưa tàn,
Tiệc xèo lại có Văn Bàn, Vũ Lao. (3)
Chấn Phòng đất khách cơm tầu (4)
Con ca xứ Huế, cô đầu tỉnh Thanh.
Mán Sừng, cái bánh chưng xanh (5)
Hoa Kì tiệc bánh Tin lành nhớ ai (6)
Sơn dương, sò huyết Hòn Gai,
Đồng Sành cá đối, Giáp Lai lợn rừng. (7)
Vân quan, Hoành lĩnh xe từng, (8)
Con tầu ca nốt trông chừng Mê Kông.
Tuồng Bình Định, rạp Phú Phong,
Ổ Nam nước mắm, tỉnh Đông chè tầu.
Phong lưu chẳng thiếu đâu đâu
Nước non đưa đón khắp hầu gần xa.
Nay về Bất Bạt quê nhà
Sông to cá nhớn lại là thứ ngon.
Vắng bè bạn có vợ con,
Xa xôi xã hội, vuông tròn thất gia.
Trăm năm hai chữ Tản Đà,
Còn sông còn núi còn là ăn chơi.
Dở hay muôn sự ở đời
Mây bay nước chảy mặc người thế gian.

(1) Hiệu cao lâu lớn ở Chợ Lớn
(2) Người gác Trấn hải quan, Cửa Thuận.
(3) Thuộc tỉnh Yên Bái. Tiệc xoè có con gái Thổ múa hát, chuốc rượu.
(4) Thuộc tỉnh Lao Kay
(5) Người Mán Sừng ở Lao Kay.
(6) Mục sư người Hoa Kỳ thết nhà thơ tiệc bánh.
(7) Đồng Sành thuộc Hải Phòng, Giáo Lai thuộc Hưng Hoá.
(8) Hải Vân và Hoành Sơn.

[Bach Van Phi]

CÒN CHƠI

Ai đã hay đâu tớ chán đời
Đời chưa chán tớ, tớ còn chơi.
Chơi cho thật chán, cho đời chán,
Đời chán nhau thời tớ sẽ thôi.

Nói thế, can gì tớ đã thôi?
Đời đương có tớ, tớ còn chơi
Người ta chơi đã già đời cả
Như tớ năm nay mới nửa đời.

Nửa đời chính độ tớ đương chơi
Chơi muốn sao cho thật sướng đời.
Đời người ai có chơi như tớ
Chơi cứ bằng văn mãi chửa thôi.

Chơi văn sướng đến tớ là thôi,
Một mảnh trăng non chiếu cõi đời
Văn vận nước nhà đương buổi mới
Như trăng mới mọc tớ còn chơi.

Làng văn chi thiếu khách đua chơi,
Dan díu ai như tớ với đời?
Tớ đã với đời dan díu mãi,
Muốn thôi, đời cũng chửa cho thôi.

Đời đương dan díu, chửa cho thôi
Tớ dám xa xôi để phụ đời?
Vắng tớ bấy lâu đời nhớ tớ,
Nhớ đời nên tớ vội ra chơi.

Tớ hãy chơi cho quá nửa đời
Đời chưa quá nửa tớ chưa thôi.
Tớ thôi, tớ nghĩ buồn cho tớ,
Buồn cả cho đời vắng bạn chơi.

Nào những ai đâu bạn của đời?
Sao mà bỏ vắng ít ra chơi?
Chờ ai, chờ mãi, ai đâu tá?
Hay ngán cho đời chẳng muốn chơi?

Nếu tớ như ai cũng ngán đời
Đời thêm vắng bạn, lấy ai chơi?
Cuộc đời tớ nghĩ chưa nên ngán.
Nên ngán thời xưa tớ đã thôi.

Tớ nhớ năm xưa nửa ngán đời,
Nghĩ đi nghĩ lại, lại ra chơi.
Mê chơi cho tớ thành dan díu,
Đời dẫu cho thôi tớ chửa thôi.

Tớ muốn chơi cho thật sướng đời,
Đời chưa thật mãn, tớ chưa thôi.
Chẳng hay đời tớ lâu hay chóng?
Dù chóng hay lâu, tớ hãy chơi.

Trăm năm: tớ độ thế mà thôi,
ức triệu ngàn năm chửa hết đời.
Chắc có một phen đời khóc tớ
Đời chưa khóc tớ, tớ còn chơi.

Trăm năm còn độ bảy mươi thôi,
Ngoài cuộc trăm năm tớ dặn đời:
ức triệu ngàn năm đời nhớ tớ,
Tớ thôi tớ cũng hãy còn chơi!

Bút đã thôi rồi lại chửa thôi,
Viết thêm câu nữa hỏi đời chơi:
"Lộng hoàn" này điệu từ đâu trước?" (1)
Hoạ được hay không, tớ đố đời!

1921

(1) Lộng hoàn: tung ba quả cầu (làm xiếc), ứng với bài thơ này, chỉ dùng ba vận: chơi, đời, thôi.

[Bach Van Phi]

CHƠI HUẾ

Đường vô xứ Huế quanh quanh,
Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ
Yêu em anh cứ anh vô,
Kệ chuông nhà Hồ, mặc phá Tam Giang.
Xe hơi đã tới đèo Ngang,
Ấy qua Hà Tĩnh đường sang Quảng Bình.
Danh sơn gặp khách hữu tình,
Đèo Ngang ơi hỡi, là mình với ta.
Con cháu chúa, nước non nhà,
Không đi không lại nên ra lạ lùng.
Dừng xe, lên đỉnh ta trông
Mặt ngoài bể nước, bên trong núi rừng.
Nhớ từ Hoàng Nguyễn Long Hưng,
Cơ đồ gây dựng cũng rằng từ đây.
Giang sơn từ bấy đến nay,
Nào trăng mặt bể, nào mây trên ngàn.
Ải xưa bến cũ còn truyền,
Oai linh cảnh thắng, bàn hoàn khách du.
Chiều xuân êm ả như ru,
Thuận xe lại cứ dậm cù như bay.
Càng vào mãi càng xinh thay,
Càng trông cảnh vật đổi thay lạ thường.
Nhỏ to mả trắng bên đường,
Xa xa mé biển cồn vàng thấp cao.
Dọc đường dân chúng biết bao,
Ruộng tình hữu ái như rào trận mưa.
Rồng tiên cùng họ từ xưa,
Ba mươi năm mới bây giờ gặp nhau.
Nhận xem áo vải quần nâu,
Gái trai già trẻ một màu không hai.
Văn minh rày đã bán khai,
Mà đây còn hãy như đời Hùng Vương!
Trời tây ngả bóng tà dương,
Ô tô lại đổi lên đường hoả xa.
Ấy từ Quảng Trị, Đông Hà,
Đi năm ga nữa vừa là tới Kinh.
Kinh thành gái lịch trai thanh,
Lại thêm Hương Thuỷ, Ngự Bình điểm tô.
Con người xứ Bắc mới vô,
Mừng thay được thấy đế đô một lần.
Hoàng thành cung điện liên vân,
Dinh quan công sứ đóng gần một nơi.
Quan, dân ở cả thành ngoài,
Quanh thành tám cửa, sông dài bọc quanh.
Lại bao phố xá ngoài thành,
Trên cầu xe ngựa, ghe mành dưới sông.
Đông Ba, Gia Hội càng đông,
Dịp cầu nhẹ bước xa trông càng tình.
Dòng sông trắng, lá cây xanh,
Xuân giang xuân thụ, cho mình nhớ ai!
Ngày xuân có lúc đi chơi
Lăng, chùa qua biết các nơi quanh gần.
Đế kinh đã gội mưa nhuần,
Tiện theo đường sắt vô dần xứ trong.
Một đi thêm một lạ lùng,
Xe chui hầm tối, biển trùng sóng cao.
Dưới dường sóng biển nhảy reo,
Như mừng bạn mới, như chào khách xa.
Hải Vân đèo lớn vừa qua,
Mưa xuân ai bỗng đổi ra nắng hè.
Tiết trời như đã sang hè,
Mà theo phận đất thời về Quảng Nam.
Càng đi rộng càng biết thêm,
Tu Ran cảnh đẹp càng xem càng mừng.
Nước xuân sóng lục vô chừng,
"Lục ba xuân thuỷ ai từng hoạ chưa?
Vào nhà tích cổ xem qua.
Chiêm Thành này tượng ngày xưa hãy còn.
Biết bao vật lớn hình con,
Chạm rồng cội đá chưa mòn nét dao.
Cảnh còn như rước như chào
Tiếc thay, ai mới qua vào đã ra!
Đường về cũng thế mà xa,
Chiều hôm mười tám đến ga Hà Thành.
Chơi xuân kể lại hành trình,
Ngày ba mươi tết hứng tình ra đi.
Từ Bất Bạt qua Việt Trì
Còn năm kỉ vị, còn thì tiết đông.
Canh thân ăn tết Thăng Long,
Sang ngày mồng bốn vào trong Trung Kì.
Chơi xuân ta nghĩ cũng kì
Dịp đâu may mắn cũng vì có ai.
Cám ơn hai chữ "yêu tài"
Con đường thiên lí còn dài tấc son.
Còn trời còn nước còn non,
Tiền trình vạn lí anh còn chơi xa.
Chơi cho biết mặt sơn hà,
Cho sơn hà biết ai là mặt chơi.

1921

[Bach Van Phi]

NHỚ CẢNH CẦU HÀM RỒNG

Ai xui ta nhớ Hàm Rồng
Muốn trông chẳng thấy cho lòng khôn khuây.
Từ ta trở lại Sơn Tây
Con đường Nam - Bắc ít ngày vãng lai.
Sơn cầu còn đỏ chưa phai?
Non xanh còn đối, sông dài còn sâu?
Còn thuyền đánh cá buông câu?
Còn xe lửa chạy trên cầu như xưa?
Lấy ai viếng cảnh bây giờ?
Mà hay cảnh có đợi chờ cùng nhau?
Ước sao sông cứ còn sâu,
Non cao còn cứ giữ màu xanh xanh,
Khung cầu còn cứ như tranh,
Hoả xa cứ chạy bộ hành cứ đi,
Xuân sang cỏ cứ xanh rì
Thuyền ai chài lưới con chì cứ tung!
Sơn Tinh, Hà Bá hay cùng
Giữ nguyên phong cảnh Hàm Rồng đợi ta!
Có ngày xe lửa đi qua
Trong xe lại có Tản Đà đứng trông.
Lại vui cùng núi cùng sông
Người xưa cảnh cũ tương phùng còn lâu.
Nhắn non, nhắn nước, nhắn cầu!

[Bach Van Phi]

CHƠI HOÀ BÌNH

Vì ai cho tớ phải lênh đênh,
Nặng lắm ai ơi, một gánh tình!
Non Tượng trời cho bao tuổi lẻ,
Sông Đà ai vặn một dòng quanh?
Lơ thơ hàng phố mươi nhà đỏ
Phấp phới cô nàng chiếc váy xanh.
Mỗi tháng chợ đêm ba buổi họp
Ngọn đèn nha phiến đốt linh tinh.

[Bach Van Phi]

HỦ NHO LO VIỆC ĐỜI

Đáng nực cười cho bác hủ nho
Việc đời ai khiến gánh mà lo?
Lo to lo nhỏ lo nào xiết
Lo thế mà ai có biết cho?

Lo vì công việc báo An Nam
Đã trót đa mang cứ phải làm,
Bốn bể phen này không trắng nợ
Tuyết sương âu hẳn bạc đầu thêm.

Lo vì tin nước đã lưng sông
Đâu đó đê điều có vững không?
Con cháu rồng tiên đang đói dở
Không hay Hà Bá có thương cùng?

Lo vì xã hội thiếu tiền tiêu
Một kẻ phong lưu chín kẻ nghèo.
Cái nỗi sinh nhai mà khốn khó
Con đường tiến hoá cố mà theo.

Lo vì phong hoá mỗi ngày suy
Thánh giáo không ai kẻ hộ trì?
Hằng sản đã không, tâm cũng mất,
Sĩ còn chưa trách, trách dân chi ?

Lo vì thế cục nát như tương,
Cái ruột tằm ai rối vấn vương.
Nhọn chẳng ăn ai ngòi bút sắt,
Cùng ai lo tính lúc đêm trường.

Đáng nực cười cho cái sự lo
Lo quanh loa quẩn chẳng ra trò.
Việc đời ai có lo chăng tá?
Ai có lo cùng bác hủ nho?

1930

[Bach Van Phi]

VỀ QUÊ NHÀ CẢM TÁC

Lạnh lẽo hơi thu chiếc lá bay
Gió đưa người cũ lại về đây.
Ba Vì tây lĩnh nom thêm trẻ
Một dải thu giang nước vẫn đầy.
Nam Bắc đã nên người duyệt lịch
Giang hồ đáng chán vị chua cay.
Mười ba năm đó bao dâu bể
Góp lại canh trường một cuộc say!

1934

[Bach Van Phi]

ĐỜI ĐÁNG CHÁN

Người đời thử ngẫm mà hay
Trăm năm là ngắn một ngày dài ghê!
Còn ai ai tỉnh, ai mê,
Những ai thiên cổ đi về những đâu?

Đời đáng chán hay không đáng chán?
Cất chén quỳnh riêng hỏi bạn tri âm.
Giá khuynh thành nhất tiếu thiên kim (1)
Mắt xanh trắng đổi nhầm bao khách tục.
Giang hà nhật dạ nhân giai trọc
Thiên địa lô trung thực hữu tình. (2)
Đón đưa ai gió lá chim cành,
Ấy nhân thế phù sinh là thế thế.
Khách phù thế chưa dứt câu phù thế
Người phong lưu càng đượm vẻ phong lưu.
Bức khăn hồng nâng đỡ hạt châu
Chuyện kim cổ một vài câu phải trái.
Châu Nam Hải, thuyền chìm sông Thúy ái (3)
Sóng Tiền Đường, cỏ áy bến Ô giang. (4)
Ngẫm nghìn xưa: ai tài hoa, ai tất liệt, ai đài trang,
Cùng một giấc mơ màng trong vũ trụ.
Đời đáng chán biết thôi là đủ
Sự chán đời xin nhủ lại tri âm.
Nên chăng nghĩ lại kẻo lầm.

1922

(1) Một cười đáng giá ngàn vàng.
(2) Sông nước ngày một xuống kém nên người đời đều dơ đục. Trong lò tạo hoá, ai có tình?
(3) Châu Nam Hải: nơi Mị Châu bị cha giết. Thúy ái: nơi Ngô Cảnh Hoàn chết trận và vợ là Phan Thị Thuấn trẫm mình theo chồng.
(4) Sóng Tiền Đường: nơi nàng Tây Thi bị Việt Vương Câu Tiễn dìm chết sau khi thắng Ngô Phù Sai. Bến Ô giang: nơi Ngu Cơ, vợ của Hạng Vũ tự tử.

[Bach Van Phi]

ĐÊM TỐI

Ù ù gió thổi Bắc, Tây, Đông
Đêm tối trông ra tối lạ lùng.
Tạo vật không tay mà hoá có
Phàm trần có mắt cũng như không.
Mơ màng đâu đó bao dân chúng,
Tô điểm nào ai với núi sông?
Đánh đuốc đố ai tìm khắp nước
Kiếm đâu cho thấy mặt anh hùng?

[Bach Van Phi]

HẦU TRỜI

Đêm qua chẳng biết có hay không,
Chẳng phải hoảng hốt, không mơ mòng.
Thật hồn, thật phách, thật thân thể!
Thật được lên tiên, sướng lạ lùng!

Nguyên lúc canh ba nằm một mình,
Vắt chân dưới bóng ngọn đèn xanh
Nằm buồn ngồi dậy đun nước uống,
Uống xong ấm nước, nằm ngâm văn.

Chơi văn, ngâm chán lại chơi trăng,
Ra sân cùng bóng đi tung tăng.
Trên trời bỗng thấy hai cô xuống
Miệng cười mủm mỉm cùng nói rằng:
- "Trời nghe hạ giớ ai ngâm nga,
Tiếng ngâm vang cả sông Ngân Hà!
Làm trời mất ngủ, trời đương mắng
Có hay, lên đọc trời nghe qua".

Ước mãi bây giờ mới gặp tiên!
Người tiên nghe tiếng lại như quen!
Văn chương nào có hay cho lắm
Trời đã sai gọi thời phải lên.

Theo hai cô tiên lên đường mây
Vù vù không cánh mà như bay.
Cửa son đỏ chói, oai rực rỡ
Thiên môn đế khuyết như là đây!

Vào trông thấy trời, sụp xuống lạy
Trời sai tiên nữ dắt lôi dậy.
Ghế bành như tuyết vân như mây
Truyền cho văn sĩ ngồi chơi đây.

Chư tiên ngồi quanh đã tĩnh túc
Trời sai pha nước để nhắp giọng
Truyền cho văn sĩ đọc văn nghe.
- "Dạ bẩm lạy trời con xin đọc!".

Đọc hết văn vần sang văn xuôi
Hết văn lý thuyết lại văn chơi,
Đương cơn đắc ý đọc đã thích
Chè trời nhấp giọng càng tốt hơi.

Văn dài hơi tốt ran cung mây!
Trời nghe trời cũng lấy làm hay.
Tâm như nở dạ, Cơ lè lưỡi
Hằng Nga, Chức Nữ chau đôi mày.

Song Thành, Tiểu Ngọc lắng tai đứng
Đọc xong mỗi bài cũng vỗ tay.

- "Bẩm con không dám man của trời
Những áng văn con in cả rồi
Hai quyển "Khối tình" văn lý thuyết,
Đài gương, Lên sáu, văn vị đời

Quyển "Đàn bà Tầu" lối văn dịch
Đến quyển "Lên tám" nay là mười.
Nhờ trời văn con còn bán được
Chửa biết con in ra mấy mươi?"

Văn đã giàu thay lại lắm lối
Trời nghe trời cũng bật buồn cười!
Chư tiên ao ước tranh nhau dặn:
- "Anh gánh lên đây bán chợ Trời!"

Trời lại phê cho : "Văn thì tuyệt!
Văn trần được thế chắc có ít!
Nhời văn chuốt đẹp như sao băng!
Khí văn hùng mạnh như mây chuyển!
Êm như gió thoảng, tinh như sương!
Đầm như mưa sa, lạnh như tuyết!
Chẳng hay văn sĩ tên họ gì?
Người ở phương nào, ta chưa biết".
- "Dạ bẩm lạy trời con xin thưa:
Con tên Khắc Hiếu, họ là Nguyễn
Quê ở á Châu, về Địa cầu
Sông Đà núi Tản nước Nam Việt".

Nghe xong, trời ngợ một lúc lâu
Sai bảo Thiên Tào lấy sổ xét.
Thiên Tào lấy sổ xét vừa xong
Đệ sổ lên trình Thượng đế trông
- "Bẩm quả có tên Nguyễn Khắc Hiếu
Đày xuống hạ giới vì tội ngông".

Trời rằng: "Không phải là trời đày,
Trời định sai con một việc này
Là việc "thiên lương" của nhân loại,
Cho con xuống thuật cùng đời hay".

- "Bẩm trời, cảnh con thực nghèo khó
Trần gian thước đất cũng không có
Nhờ trời năm xưa học ít nhiều
Vốn liếng còn một bụng văn đó.
Giấy người mực người, thuê người in
Mướn cửa hàng người bán phường phố.

Văn chương hạ giới rẻ như bèo
Kiếm được đồng lãi thực rất khó.
Kiếm được thời ít, tiêu thời nhiều
Làm mãi quanh năm chẳng đủ tiêu.

Lo ăn lo mặc hết ngày tháng
Học ngày một kém, tuổi một cao
Sức trong non yếu, ngoài chen rấp
Một cây che chống bốn năm chiều.
Trời lại sai con việc nặng quá
Biết làm có được mà dám theo?"

Rằng: "Con không nói trời đã biết,
Trời dẫu ngồi cao, Trời thấu hết,
Thôi con cứ về mà làm ăn,
Lòng thông chớ ngại chi sương tuyết!"

Vâng nhờ Trời dạy, lạy xin ra
Trời sai Thiên Ngưu đóng xe tiễn.
Xe trời đã chực ngoài Thiên môn
Chư tiên theo ra cùng tiễn biệt.

Hai hàng lụy biệt giọt sương rơi
Trông xuống trần gian vạn dặm khơi.
Thiên tiên ở lại, trích tiên xuống
Theo đường không khí về trần ai.
Đêm khuya khí thanh, sao thưa vắng
Trăng tà đưa lối về non đoài.
Non đoài đã tới quê trần giới,
Trông lên chư tiên không còn ai.
Tiếng gà xao xác, tiếng người dậy
Giữa sân còn đứng riêng ngậm ngùi
Một năm ba trăm sáu mươi đêm,
Sao được mỗi đêm lên hầu trời!

[Bach Van Phi]

THÚY KIỀU HẦU RƯỢU HỒ TÔN HIẾN

Tiếng sấn ân tình bốn mặt ran,
Tướng quân chi tiếc cánh hoa tàn!
Đôi hàng nước mắt, đôi làn sóng,
Nửa đám ma chồng, nửa tiệc quan.
Tổng đốc ví thương người bạc phận
Tiền Đường chưa chắc mả hồng nhan
Trơ trơ nấm đất bờ sông nọ
Hồn có nghe chăng mấy giọng đàn?

[Bach Van Phi]

TÂM SỰ NÀNG MỊ Ê

Châu Giang một dải sông dài,
Thuyền ai than thở một người vương phi.
Đồ Bàn thành phá huỷ
Ngoạ Phật tháp thiên di,
Thành tan tháp đổ
Chàng tử biệt
Thiếp sinh ly.
Sinh kí đau lòng kẻ tử qui!
Sóng bạc ngàn trùng
Âm dương cách trở
Chiêu hồng một tấm
Phu thê xướng tuỳ.
Ơi mây, ơi nước, ơi trời!
Đũa ngọc mâm vàng giọt lụy rơi.
Nước sông trong đục,
Lệ thiếp đầy vơi.
Bể bể dâu dâu khóc nỗi đời!
Trời ơi! Nước hỡi! Mây hời!
Nước chảy mây bay, trời ở lại,
Để thiếp theo chồng mấy dặm khơi!

Mị Ê: Vợ vua Chiêm Thành, bị quan quân ta bắt mang về, nhưng giữa đường, nàng đã nhảy xuống sông tự vẫn.

[Bach Van Phi]

VỢ CHỒNG NGƯỜI ĐỐT THAN

Đèn Hà Nội sáng trưng lửa điện,
Quanh hồ Gươm xe điện cao su,
Rừng Ngang sương khói mịt mù,
Gió âm trăng lạnh, cây lù rù đen.
Rừng một dải câu chen vạn gốc
Gốc cây rừng một nóc nhà gianh.
Trong nhà một ngọn đèn xanh
Dưới đèn mờ vẽ bức tranh ba người.
Con thời quấy, vợ thời miệng dỗ,
Chồng lui cui đan giỏ đựng than.
Đêm khuya con ngủ, đèn tàn
Một hai thế sự, muôn vàn tình thâm.
- "Chàng chàng hỡi, tri âm từ thuở
Nỗi sinh nhai rìu búa, bếp lò.
Nghĩ mình cũng đấng trượng phu,
Tay nho chữ nghĩa không thua chi đời.
Đời nào đã mấy ai tài trí
Cũng vinh hoa phú quí như không
Cũng xe bóng, cũng ngựa hồng
Cũng trăm nghìn vạn bạc đồng trong tay.
Chàng chẳng nghĩ cho tày người khác,
Lối công danh chen bước kịp thì,
Làm cho phỉ chí nam nhi
Trước là phú quí, sau thì phụ vinh.
Chẳng hơn ở rừng xanh một dải
Sớm sương non, tối lại trăng ngàn!
Bòng bong đôi mớ củi tàn
Con deo dắt đói, vợ than thở nghèo!"
- "Mình mình hỡi, nghĩ sao mà hẹp!
Kiếp ở đời là kiếp phù sinh
Mây vàng chớp nhoáng bên mình
Sinh sinh hoá hoá cái hình phù du.
Xưa nay ngẫm sang giàu cũng lắm
Cuộc trăm năm trơ nắm đất vàng!
Cõi đời nghĩ đã mơ màng
Nỗi đời lắm nỗi nghĩ càng thêm đau.
Mình chẳng thấy kêu sầu mùa hạ
Con cuốc kêu ròng rã nắng mưa.
Ấy hồn Thục Đế khi xưa
Bởi đâu thương tiếc, hồn chưa hoá hồn?
Lại chẳng thấy kêu buồn con mối
Tắc lưỡi kêu khỏi nỗi não nùng
ấy xưa cự phú Thạch Sùng
Bởi đâu thương tiếc cho lòng còn căm!
Lại lắm kẻ còn lăm phú quý
Lấm đầu lươn luồn lụy vào ra.
Chồng chồng vợ vợ vinh hoa
Mà trong vinh hiển xót xa đã nhiều!
Cũng có kẻ hồn tiêu mũi bể
Ngọn trào tan giọt lệ tha hương.
Người thời tội gánh nợ mang
Kẻ thời con bán vợ nhường chia tan.
Đời sầu thảm muôn vàn xiết kể,
Cảnh phong lưu ai dễ hơn thày
Bụi hồng mặc khách Đông Tây
Quẩy than đủng đỉnh tháng ngày tiêu dao.
Nhà gianh cỏ leo teo mà mát,
Cơm muối dưa suông nhạt càng thanh
Đôi khi ngọn núi đầu ghềnh,
Vui duyên trăng gió, mặn tình cỏ hoa.
Khi than đắt rượu ba bảy hớp,
Vợ, chồng, con hoà hợp một đoàn.
Thú vui lắm thú thanh nhàn
Khúc ca tiếng hạc, cung đàn gió thông.
Sướng đến thế mà không biết sướng!
Còn than thân mong tưởng như ai!
Dại đâu có dại lạ đời,
Ngu đâu mà lại có người quá ngu!
Người phải biết tự do là thú,
Mất tự do còn có ra chi!
Canh tàn thôi liệu ngủ đi,
Ngủ cho đẫy giấc, mai thì bán than!"

1921

[Bach Van Phi]

NHẮN TỪ ĐẠM

Năm ngoái năm xưa đục mấy vần
Năm nay quan lại đục hai chân.
Khen cho đá cũng bền gan thật
Đứng mãi cho quan đục mấy lần!

1926

Từ Đạm là tuần phủ Ninh Bình. Năm 1924, y cho đục vào đá ở hòn Non Nước một bài thơ... rởm. Năm sau y lại cho đục thêm một bàn cờ, bên cạnh đục hai lốt bàn chân của y. Tản Đà thăm núi Dục Thúy, thấy những trò rởm đó bèn thuê thợ khắc bài thơ trên cạnh "tác phẩm" của Từ Đạm.

[Bach Van Phi]

CHIM HỌA MI TRONG LÒNG

Hoạ mi, ai vẽ nên mi?
Trông mi mi đẹp, hót thì mi hay!
Ai đưa mi đến chốn này?
Nước trong gạo trắng mi ngày ăn chơi!
Lồng son cửa đỏ thảnh thơi,
Mi bay mi nhảy sướng đời nhà mi!
Nghĩ cho mi cũng gặp thì,
Rừng xanh mi có nhớ gì nữa không?

[Bach Van Phi]

HOA SEN NỞ TRƯỚC NHẤT ĐẦM

Trong đầm gì lại đẹp bằng sen,
Một đoá hoa kia nở trước tiên.
Mặt nước chân trời thân gái lạ
Đài xanh cánh trắng nhị vàng chen.
Xôn xao bay rồi đàn con bướm,
Đủng đỉnh bơi xa một chiếc thuyền.
Đã trót hở hang khôn khép lại.
Lại còn e nỗi chị em ghen.

[Bach Van Phi]

CÁI GIỐNG YÊU HOA

Cái giống yêu hoa lạ lạ đời,
Mắt xanh chưa lọt đã mê tơi.
Chim trời cá nước duyên ai đó?
Vía dạ hồn khôn chết dễ chơi!
Xa cách ngoại trăm nghìn dặm đất,
Ước ao trong sáu bảy năm trời
Cái mê vô ích mà mê dại,
Mê dại mê mê mãi chẳng thôi.

[Bach Van Phi]

KHÔNG CHỒNG AI DỄ SỐNG CHI LÂU

Trăm năm những nguyện bóng trăng già
Duyên nợ chàng ơi có thế a?
Địa phủ sao anh về đất mãi?
Trần gian em có tội chi mà?
Kìa con én trắng đâu đâu lại
Giục cái thoi vàng chóng chóng qua!
Buồn quấn mành trông, trông chẳng thấy
Chồng ai vô số lối đường xa...

[Bach Van Phi]

GHẸO NGƯỜI VU VƠ

Đầu ai sao tóc rối lung tung?
Chắc hẳn vì chưng nỗi tưởng chồng?
Cậu ấy đi đâu lâu thế nhỉ?
Phòng riêng hay vẫn hãy còn không?
Chẳng về xếp nếp trong buồng cửi
Mà đứng bơ phờ ngọn gió đông?
Muốn nói chuyện chơi, không có chuyện!
Kìa đàn con sáo nó sang sông.

[Dong Ta]

Đề Khối Tình Con Thứ Nhất

Ngồi rỗi ăn không nói gẫu chơi
Ai nghe, em gẫu một đôi lời
Hai mươi năm lẻ hoài cơm áo
Mà đến bây giờ có thế thôi

[Dong Ta]

Quê Nhà Chơi Mát Cảm Hứng

Còn đường vô hạn khách đông tây
Ta nhớ ai mà đứng mãi đây
Nước rợn sông Đà con cá nhảy
Mầy trùm non Tản cái diều bay
Nặng như quả đất mà xoay được
Cao đến ông trời khó với thay
Trời, đất, cá, chim đều tự đắ,
Ở đời ai dễ chẳng vung tay.

[Dong Ta]

Tế Chiêu Quân


Cô ơi cô đẹp nhất đời
Mà cô mệnh bạc, thợ trời cũng thua
Một đi từ biệt cung vua
Có về đâu nữa ! Đất Hỗ nghìn năm !
Mả xanh còn dấu còn căm,
Suối vàng lạnh lẽo, cô nằm với ai ?
Má hồng để tiếc cho ai,
Đời người như thế có hoài mất không ?
Khóc than nước mắt ròng ròng,
Xương không còn vết, giận không có kì !
Mây mờ trăng bạc chi chi,
Hôi tanh thôi có mong gì khói nhang !
Ới hồng nhan, hỡi hồng nhan !
Khôn thiêng cũng chẳng ai van ai mời
Trời Nam thằng kiết là tôi
Chùa Tiên, đất khách, khóc người bên Ngô
Cô với tôi, tôi với cô
Trước sân lễ bạc có mồ nào đây
Hồn cô ví có ở đây
Đem nhau đi với, lân mây cũng đành.


(Nguyên tác chữ Hán của Tản Đà, Nguyễn Thiện Kế dịch Nôm)

[Dong Ta]

Xem Cô Chài Đánh Cá


Ngày ngày vô sỰ đứng ven sông
Ướm hỏi cô chài bán cá không ?
Đủng đỉnh ghe nan dòng Hát Thuỷ
Phất phơ tà áo ngọn đông phong
Thầy đồ bến nọ khèo chân ngó,
Bác xã nhà đâu sốt ruột mong
Cô cất lưới lên bồng bỗng tếch
Lấy chi nuôi nấng cái, con chồng ?

[Dong Ta]

Xẩm Chợ

I


Chúng anh xưa chẳng biết ở nơi nào
Ông trời xô đẩy, anh mới phải sinh vào cái chôn nhân gian
Thẹn vì tình mà ngớ mắt với giang san
Công danh chẳng có, cũng xẩm xoan cho nó hào !
Bấy lâu nay anh nghe tiếng má đào
Mà thề có thấy một cô nào, anh cũng đui !
Nói đây cho chúng chị em cười
Anh đây nào phải cái con người thong manh
Yêu nhau ta chẳng liếc cũng tình !

II

Sự phong lưu xưa anh đã trải mọi mùi,
Bây giờ nhà xiêu vách nát, vợ đói con rét, dễ anh ngồi sao yên ?
Chết nỗi trong lưng không sẵn đồng tiền
Đôi ba câu hão (anh mới phải ) kiếm ăn miền xẩm xoan
Kể từ ngày trống hát chốn nhân gian
Mắt xanh anh chẳng để khách hồng nhan có một ai vào !
Cái cách ăn chơi anh nghĩ thế mà lại (có bên) hào
Gầm trời một chiếu chẳng lúc nào anh không xuân !
Ở đời nhắm mắt mà đưa chân


III

Ngoảnh trông lên anh đếch thấy có ra gì
Ai rằng trăng sáng, anh vẫn thấy tối sì sì cái bóng đêm đen
Hội chùa Thầy còn đương lúc đua chen
Mau chân lên thời tới, hễ ươn hèn thời xa
Anh tiếc cho đôi con ngươi bên chột bên loà
Trèo non xuống dốc dễ mà ai giúp nhau ?
Cái phận ông trời có khi tưởng đến mà đau
Trời chưa cho mở mắt, biết mai sau ra thế nào ?
Bây giờ đất thấp mà trời cao

[Dong Ta]

Cô Tây Đen *


Nước trong xanh lơ lửng con cá vàng
Cây ngô cành bích, con chim phượng hoàng nó mới đậu cao
Anh tiếc cho em phận gái má đào
Tham đồng bạc trắng mới gán mình vào cái chú Tây đen
Sợi tơ hồng ai khéo xe duyên
Treo tranh tố nữ đứng bên anh tượng đồng !
Chi em ơi ba bảy đường chồng ....
1918

* Gái Việt lấy Tây đen

[Dong Ta]

Con Cuốc Cùng Con Chẫu Chuộc

Bờ ao trên bụi có con cuốc
Ở dưới lại có con chẫu chuộc
Hai con cùng ở cùng hay kêu
Một con kêu thảm con kêu nhuốc
Chuộc kêu đắc ý gặp tuần mưa
Cuốc kêu đau lòng thương quân xa
Cùng một bờ ao, một bụi rậm
Phong cảnh không khác, khác tình xa !

[Dong Ta]

Thăm Mả Cũ Bên Đường

Chơi lâu nhớ quê về thăm nhà
Đường xa, người vắng, bóng chiều tà
Mội dãy lau cao làn gío chạy
Mấy cây thưa lá sắc vàng pha

Ngoài xa trơ một đống đất đỏ
Hang hốc đùn lên đám cỏ gà
Người nắm dưới mả, ai ai đó ?
Biết có quê đây hay vùng xa ?

Hay là thuở trước kẻ cung đao
Hám đạn liều tên quyết mũi dao
Cửa nhà xa cách, vợ con khuất,
Da ngựa gói bỏ lâu ngày cao ?

Hay là thuở trước kẻ văn chương
Chen hội công danh nhỡ lạc đường
Tài cao phận thấp, chí khí uất
Giang hồ mê chơi quên quê hương ?

Hay là thuở trước khách hồng nhan
Sắc sảo khôn ngoan đất trời ghen
Phong trần xui gặp bước lưu lạc
Đầu xanh theo một chuyến xuân tàn ?

Hay là thuở trước khách phong lưu
Vợ con đàn hạc đề huê theo
Quan san xa lạ đường lối khó
Ma thiêng nước độc phong sương nhiều ?

Hay là thuở trước bậc tài danh
Đôi đôi lứa lứa cũng linh tinh
Giận duyên tủi phận, hờn ân ái
Đất khách nhờ chôn một khối tình ?

Suối vàng sâu thẳm biết là ai ?
Mả cũ không ai kẻ đoái hoài
Trải bao ngày tháng trơ trơ đó
Mưa dầu nắng dãi, trăngmờ soi

Ấy thực quê hương con người ta
Dặn bảo trên đường những khách qua
Có tiếng khóc oe thờ có thế
Trăm năm ai lại biết ai mà ?

1925

[Dong Ta]

Đời Lắm Việc

Đời người như giấc chiêm bao
Mà trong mộng ảo lại sao không nhàn ?
Đã sinh ra ở nhân hoàn
Lao tâm lao lực một đoàn khác chi ?
Người ông lớn, đứa cu li
Nhọc lòng nhọc xác cũng vì "cái ăn"
Cuộc đời kinh tế khó khăn,
Người đời càng phải nhọc nhằn sớm hôm
Những người khố rách áo ôm
Mồ hôi đổi lấy bát cơm no lòng
Người thương mại, kẻ canh nông
Lo tiền lo thóc, năm cùng lại năm
Ngày ngày hai buổi đi làm
Cụ thừa trong sở, ông tham trên toà
Người khiêu vũ kẻ xướng ca
Cũng là nghề nghiệp con nhà làm ăn
Người viết báo kẻ bán văn
Sinh nhai cán bút khó khăn lần hồi
Người đi sông nước ngược xuôi
Kẻ đem kim chỉ ngày ngồi vá may
Kẻ đi đồn thú Đông Tây
Người khua chuông mõ ăn mày cửa không
Người thuyền thợ kẻ gánh gồng
Người canh cửi kẻ bên sông lưới chài
Cùng trong lao động một đời
Kẻ sao cho xiết hạng người thế gian
Giàu sang chưa dễ ai nhàn
Nghèo hèn ai chớ phàn nàn làm chi
Vui buồn ai cũng có khi
Có hoan lạc có sầu bi lẽ thường
Trăm năm một giấc mơ vàng
Nghi chi cho bận gan vàng hỡi ai

[Dong Ta]

Cảnh Vui Của Nhà Nghèo

Trong trần thế cảnh nghèo là khổ
Nỗi sinh nhai khốn khó qua ngày
Quanh năm gại chịu tiền vay
Vợ chồng lo tính hôm rày hôm mai
Áo lành rách vá may đắp điếm
Nhà ở thuê chật hẹp quanh co
Tạm yên đủ ấm vừa no
Cái buồn khôn xiết, cái lo khôn cùng
Con đi học con bồng con dắt
Lớn chưa khôn lắt nhắt thơ ngây,
Hôm hôm lớn bé sum vầy
Cũng nên vui vẻ mà khuyâ nỗi buồn
Nghĩ thiên hạ cho con đi học
Cảnh phong lưu phú túc nói chi
Những ai bần bạc hàn vi
Lo buồn, đã vậy, vui thì cũng vui
Tan buổ học mẹ ngồi tựa cửa
Mắt trông con đứa đứa về dần
Xa xa con đã tới gần
Các con về đủ quây quần bữa ăn
Cơm dưa muối khó khăn mới có
Của không ngon, nhà khó cũng ngon
Khi vui câu chuyện thêm giòn
Chồng chồng vợ vợ con con một nhà
Ăn rồi học, tối qua lại sáng
Ít tiền tiêu ngày tháng thảnh thơi
Chiều chiều tối tối mai mai
Miễn sao no đủ, việc đời quản chi
Con nhà khó nhiều khi vất vả
Ngoài học đường thư thả được đâu
Khi thời quẩy nước tưới rau
Chợ tan đón gánh theo sau mẹ già
Việc giấy bút vẫn là đi học
Cảnh gia đình khó nhọc nhường ai
Ví chăng có chí có tài
Khi nên, trời cũng cho người làm nên
Khắp xã hội nghèo hèn ai đó
Mẹ thương con thời cố công nuôi
Những con nhà khó kia ơi
Có thương cha mẹ thời vui học hành !
Cũng chẳng kể thành danh lúc khác
Trời đã cho bước bước càng hay
Nghèo mà học được như may
Vinh hoa chưa dễ sánh tày cái vui
Trong trần thế nhiều nơi phú quí
Nỗi buồn riêng ai ví như ai
Bày ra cái cảnh có trời
Vui buồn cũng ở tự người thế gian

[Dong Ta]

Nhớ Cảnh Nước Lụt Ở Bắc

Nghe đồn tin nước xuống mà lên
Mấy tỉnh hôm sau thấy vỡ liền
Bao bác chúa nhà cam chịu ướt
Mà anh vua bếp được ngồi trên
Cô đào chạy lụt nhem đùi trắng
Thầy lí làm đê kiếp mặt đen
Đục nước năm nay còn lại béo
Bao nhiêu đê vỡ bấy nhiêu tiền
1927

[Dong Ta]

Vịnh Bức Ðịa Ðồ Rách

Nọ bức dư đồ thử đứng coi
Sông sông núi núi khéo bia cười
Biết bao lúc mới công vờn vẽ
Sao đến bây giờ rách tả tơi ?
Ấy trước ông cha mua để lại
Mà sau con cháu lấy làm chơi
Thôi thôi có trách chi đàn trẻ
Thôi để rồi ta sẽ liệu bồi.

1921

[A Thanh]

Ngao_0p viết ở trên :
Đề Khối Tình Con (*)

Chữ nghĩa Tây, Tàu trót dở dang ,
Nôm na phá nghiệp kiếm ăn xoàng.
Nửa ngòi bút ngỗng ba sinh lụy
Một mối tơ tằm mấy đoạn vương.
Có kẹo có câu là sách vở
Chẳng lề chẳng lối cũng văn chương .
Còn non còn nước còn trăng gió
Còn có thơ ca bán phố phường.

Tản Đà

* Tên một tác phẩm của Tản Đà
Đã có Đề Khối tình con, I, II, sao có thể thiếu cái nguồn "Khối tình con" được, xin mạn phép múa rìu qua mắt thợ, post bài này lên đây ạ.
KHỐI TÌNH CON
Một đôi kẻ Việt người Tần
Nửa phần ân ái, nửa phần oán thương
Lẫy thần chàng đổi móng
Lông ngỗng thiếp đưa đường
Thề nguyền phu phụ
Tình nhi nữ, việc quân vương
Duyên nợ tình kia dở dở dang
Nệm gấm vó câu
Trăm năm giọt lệ,
Ngọc trai nước giếng
Nghìn thu khói nhang.

[Stusant]

Tản Đà

« Trường Hận Ca » của Tản Đà là đỉnh cao nhất của nền thi ca Việt Nam tiền bán thế kỷ XX.

1 Đức vua Hán mến người khuynh quốc,
2 Trải bao năm tìm chuốc công toai.
3 Nhà Dương có gái mới choai,
4 Buồng xuân khóa kín chưa ai bạn cùng.
5 Lạ gì của tuyết đông ngọc đúc,
6 Chốn ngai vàng phút chốc ngồi bên.
7 Một cười trăm vẻ thiên nhiên,
8 Sáu cung nhan sắc thua hờn phấn son.
9 Trời xuân lạnh suối tuôn mạch ấm,
10 Da mỡ đông kỳ tắm ao Hoa.
11 Vua yêu bận ấy mới là,
12 Con hầu nâng dậy coi đà mệt thay!
13 Vàng nhẹ bước lung lay tóc mái,
14 Màn phù dung êm ái đêm xuân.
15 Đêm xuân vắn vủn có ngần,
16 Ngai rồng từ đấy chậm phần vua ra.
17 Suốt ngày tháng tiệc hoa vua mãi,
18 Đêm xuân tàn xuân lại còn đêm,
19 Ba nghìn xinh đẹp chị em,
20 Ba nghìn yêu quý chất nêm một mình.
21 Nhà vàng đúc đêm thanh ôm ấp,
22 Lầu ngọc cao, say ắp màn xuân.
23 Anh em sướng đủ mọi phần,
24 Mà cho thiên hạ có lần rẻ trai.
25 Vẳng tiên Nhạc khắp nơi nghe biết,
26 Làn gió đưa cao tít Ly Cung.
27 Suốt ngày múa hát thung dung,
28 Tiếng tơ, tiếng trúc say lòng quân vương.
29 Ầm tiếng trống Ngư Dương kéo đến,
30 Khúc Nghê Thường tan biến như không.
31 Chín lần thành khuyết bụi tung,
32 Nghìn xe, muôn ngựa chơi vùng Tây Nam.
33 Đi lại đứng hơn trăm dặm đất,
34 Cờ Thúy Hoa bóng phất lung lay.
35 Sáu quân rùng rắng làm rầy,
36 Mày ngài trước ngựa lúc này thương ôi!
37 Ai người nhặt thoa rơi bỏ đất,
38 Ôi Thúy Kiều ngọc nát vàng phai.
39 Quân vương bưng mặt cho rồi,
40 Quay đầu trông lại, máu rơi lệ dàn.
41 Gió tung bụi mê man tản mác,
42 Đường thang mây Kiếm Các lần đi.
43 Vắng tanh dưới núi Nga My,
44 Mặt trời nhạt thếch, tinh kỳ buồn tênh.
45 Đất Ba Thục non xanh, nước biếc,
46 Lòng vua cha thương tiếc hôm mai.
47 Thấy trăng luống đã đau người,
48 Đêm mưa đứt ruột, canh dài tiếng chuông.
49 Phúc trời đất quay cuồng vận số,
50 Bánh xe rồng đến chỗ ngày xưa.
51 Đất bùn chỗ chết còn trơ!
52 Thấy đây mặt ngọc, bây giờ Mã Ngôi!
53 Đầm vạt áo vua tôi giọt lệ,
54 Gióng dây cương ngựa tế về Đông.
55 Cảnh xưa dương liễu, phù dung,
56 Vị Ương, Thái Dịch, hồ cung vẹn mười.
57 Phù Dung đó! Mặt ai đâu tá?
58 Mày liễu đâu? Cho lá còn như!
59 Càng trông hoa liễu năm xưa,
60 Càng xui nước mắt như mưa ướt đầm.
61 Xuân đào lý gió đêm huê nở,
62 Thu khi mưa rụng lá thu đồng.
63 Kìa Nam Uyển, nọ Tây Cung,
64 Đầy thềm ai quét lá hồng thu rơi.
65 Vườn lê cũ những ai con hát,
66 Mái tóc coi trắng phớt lạ lùng.
67 Những ai coi giữ tiêu phòng?
68 Mày xanh thuở ấy nay cùng già nhăn.
69 Trước cung điện nhìn sân đêm tối,
70 Đom đóm bay gợi mối u sầu.
71 Ngọn đèn khêu đã cạn dầu,
72 Khó thay! giấc ngủ dễ hầu ngủ xong!
73 Tiếng canh tối từng tùng điểm trống,
74 Năm canh dài chẳng giống đêm xưa.
75 Sông Ngân lấp lánh sao thưa,
76 Trời chưa muốn sáng, sao chưa sáng trời?
77 Trên mái ngói sương rơi áo lạnh,
78 Trong chăn nằm bên cạnh là ai?
79 Cách năm sống thác đôi nơi,
80 Thấy đâu hồn phách vãng lai giấc nồng!
81 Khách đạo sĩ Lâm Cùng có gã,
82 Chơi Hồng Đô phép lạ thần thông.
83 Xót vì vua chúa nhớ nhung,
84 Mời sai phương sĩ hết lòng ra tay.
85 Cưỡi luồng gió như bay như biến,
86 Trên trời xanh, dưới đến đất đen.
87 Hai nơi bích lạc, hoàng tuyền,
88 Dưới trên tìm khắp, mơ huyền thấy chi.
89 Sực nghe nói tìm đi mé bể,
90 Có non tiên ngoài phía hư không.
91 Rỡ ràng cung điện linh lung,
92 Xa trông năm sắc mây lồng đẹp sao!
93 Trong tha thướt biết bao tiên tử,
94 Một nàng tiên tên chữ Ngọc Chân.
95 Mặt hoa da tuyết trắng ngần,
96 Dáng như người ấy có phần phải chăng?
97 Mái tây gõ cửa vàng then ngọc,
98 Cậy đưa tin Tiểu Ngọc, Song Thành.
99 Nghe tin sứ giả Hán Đình,
100 Cửu Hoa trong trướng giật mình giấc mơ.
101 Cầm áo dây, thẩn thơ buồn bực,
102 Mở rèm châu bình bạc lần ra.
103 Bâng khuâng nửa mái tây tà,
104 Thềm cao xuống chiếc mũ hoa lệch đầu.
105 Phới tay áo, bay màu ngọn gió,
106 Giống Nghê Thường khúc múa năm xưa.
107 Lệ dàn mặt ngọc lưa thưa,
108 Cành lê hoa chíu hạt mưa xuân đầm.
109 Ngừng nước mắt âm thầm buồn bã,
110 Đội ơn lòng, xin tạ quân vương.
111 Từ ngày cách trở đôi phương,
112 Vắng tanh tăm tiếng, mơ màng hình dong.
113 Nơi Đế điện rứt vòng ân ái,
114 Chốn Tiên Cung thư thái tháng ngày,
115 Cõi trần ngoảnh lại mà hay,
116 Tràng An chẳng thấy, thấy đầy bụi nhơ.
117 Lấy chi tỏ tình xưa thâm thú?
118 Gửi cành thoa vật cũ cầm xuôi.
119 Thoa vàng hộp khảm phân đôi,
120 Nửa xin để lại, nửa thời đem đi.
121 Chỉ xin nguyện lòng ghi tạc dạ,
122 Tựa thoa vàng bền chắc không phai,
123 Thời cho cách trở đôi nơi,
124 Nhân gian rồi với trên trời gặp nhau.
125 Ân cần dặn mấy câu lâm biệt,
126 Lời thề xưa lòng biết với lòng,
127 Là đêm Trùng Thất ngồi chung,
128 Trường Sinh sân điện vắng không bóng người.
129 Xin kết nguyện chim trời liền cánh,
130 Xin làm cây cành nhánh liền nhau,
131 Thấm chi trời đất dài lâu,
132 Giận này dằng dặc dễ hầu có nguôi …

Phiên Âm
Hán Hoàng (1) trọng sắc tư khuynh quốc
Ngự vũ đa niên cầu bất đắc
Dương gia hữu nữ sơ trưởng thành
Dưỡng tại thâm khuê nhân vị thức
Thiên sinh lệ chất nan tự khí
Nhất triêu tuyển tại quân vương trắc
Hồi mâu nhất tiếu bách mị sinh
Lục cung phấn đại vô nhan sắc
Xuân hàn tứ dục Hoa Thanh trì (2)

Ôn tuyền thủy hoạt tẩy ngưng chi
Thị nhi phù khởi kiều vô lực
Thủy thị tân thừa ân trạch thì
Vân mấn hoa nhan kim bộ dao (3)

Phù dung trướng noãn độ xuân tiêu
Xuân tiêu khổ đoản nhật cao khởi
Tòng thử quân vương bất tảo triều
Thừa hoan thị yến vô nhàn hạ
Xuân tòng xuân du dạ chuyển dạ
Hậu cung giai lệ tam thiên nhân
Tam thiên sủng ái tại nhất thân
Kim Tinh trang thành kiều thị dạ
Ngọc lâu yến bãi túy hòa xuân
Tỉ muội đệ huynh giai liệt sĩ
Khà liên quang thái sinh môn hộ
Toại linh thiên hạ phụ mẫu tâm
Bất trọng sinh nam trọng sinh nữ
Ly Cung (4) cao xứ nhập thanh vân
Tiên nhạc phong phiêu xứ xứ văn
Hoãn ca mạn vũ ngưng ti trúc
Tận nhật quân vương khán bất túc
Ngư Dương (5) bề cổ động địa lai
Kinh phá Nghê thường vũ y khúc (6)

Cửu trùng thành khuyết yên trần sinh
Thiên thặng vạn kỵ tây nam hành
Thúy Hoa dao dao hành phục chỉ
Tây xuất đô môn bách dư lý
Lục quân bất phát vô nại hà
Uyển chuyển nga my mã tiền tử
Hoa điền (7) ủy địa vô nhân thu
Thúy kiều kim tước ngọc tao đầu (8)

Quân vương yểm diện cứu bất đắc
Hồi khan huyết lệ tương hòa lưu
Hoàng ai tán mạn phong tiêu tác
Vân sạn oanh hu đăng Kiếm Các (9)

Nga My (10) sơn hạ thiểu nhân hành
Tinh kỳ vô quang nhật sắc bạc
Thục giang thủy bích Thục sơn thanh
Thánh chúa triêu triêu mộ mộ tình
Hành cung kiến nguyệt thương tâm sắc
Dạ vũ văn linh (11) trường đoạn thanh
Thiên toàn địa chuyển hồi long ngự
Đáo thử trù trừ bất năng khứ
Mã Ngôi (12) pha hạ nê thổ trung
Bất kiến ngọc nhan không tử xứ
Quân thần tương cố tận triêm y
Đông vọng đô môn tín mã quy
Quy lai trì uyển giai y cựu
Thái Dịch (13) phù dung Vị Ương (14) liễu

Phù Dung như diện liễu như mi
Đối thử như hà bất lệ thùy
Xuân phong đào lý hoa khai nhật
Thu vũ ngô đồng diệp lạc thì
Tây cung Nam nội đa thu thảo
Lạc diệp mãn giai hồng bất tảo
Lê viên (15) tử đệ bạch phát tân
Tiêu phòng a giám (16) thanh nga (17) lão

Tịch điện huỳnh phi tứ tiễu nhiên
Cô đăng khiêu tận vị thành miên
Trì trì chung cổ sơ trường dạ
Cảnh cảnh tinh hà dục thự thiên
Uyên ương ngõa lãnh sương hoa trọng
Phỉ thúy khâm hàn thùy dữ cộng
Du du sinh tử biệt kinh niên
Hồn phách bất tằng lai nhập mộng
Lâm Cung (18) đạo sĩ Hồng Đô (19) khách

Năng dĩ tinh thành trí hồn phách
Vị cảm quân vương triển chuyển tứ
Toại giao phương sĩ (20) ân cần mịch
Bài không ngự khí bôn như điện
Thăng thiên nhập địa cầu chi biến
Thượng cùng bích lạc (21) hạ hoàng tuyền
Lưỡng xứ mang mang giai bất kiến
Hốt văn hải thượng hữu tiên san
San tại hư vô phiếu diểu gian
Lâu các linh lung ngũ vân khởi
Kỳ trung xước ước (22) đa tiên tử
Trung hữu nhất nhân tự Thái Chân (23)

Tuyết phu hoa mạo sâm si thị
Kim khuyết tây sương khấu ngọc quynh
Chuyển giao Tiểu Ngọc (24) báo Song Thành (25)

Văn đạo Hán gia thiên tử sứ
Cửu hoa trướng (26) lý mộng hồn kinh
Lãm y thôi chẩm khởi bồi hồi
Châu bạc ngân bình dĩ lệ khai
Vân mấn bán thiên tân thụy giác
Hoa quan bất chỉnh hạ đường lai
Phong xuy tiên duệ phiêu phiêu cử
Do tự Nghê Thường vũ y vũ
Ngọc dung tịch mịch lệ lan can
Lê hoa nhất chi xuân đái vũ
Hàm tình ngưng thế tạ quân vương
Nhất biệt âm dong lưỡng diểu mang
Chiêu Dương (27) điện lý ân ái tuyệt
Bồng Lai (28) cung trung nhật nguyệt trường
Hồi thủ hạ vọng nhân hoàn xứ
Bất kiến Tràng An kiến trần vụ
Duy tương cựu vật biểu thâm tình
Điền hợp kim thoa ký tương khứ
Thoa lưu nhất cổ hợp nhất phiến
Thoa phách hoàng kim hợp phân điền
Đãn giao tâm tự kim điền kiên
Thiên thượng nhân gian hội tương kiến
Lâm biệt ân cần trùng ký từ
Từ trung hữu thệ lưỡng tâm tri
Thất nguyệt thất nhật Trường Sinh (29) điện

Dạ bán vô nhân tư ngữ thì
Tại thiên nguyện tác tị dực điểu (30)

Tại địa nguyện vi liên lý chi (31)

Thiên trường địa cửu hữu thời tận
Thử tình miên miên vô tuyệt kỳ



dịch nghĩa

Vua Hán trọng sắc đẹp, luôn luôn nghĩ đến người nghiêng nước nghiêng thành.
Tuy tại vị đã lâu năm, vẫn chưa tìm được người vừa ý.
Nhà họ Dương có một người con gái vừa đến tuổi trưởng thành,
nuôi trong phòng khuê kín, chưa ai biết.
Trời sinh ra chất đẹp đẽ, khó có thể bỏ đi được.
Một buổi sáng kia, thiếu nữ được tuyển vào ở bên vua.
Nàng liếc mắt lại, mỉm một nụ cười, trăm vẻ đẹp phát sinh,
khiến cho các phi tần trong cung đều như không có nhan sắc.
Mùa xuân nhà vua cho nằng tắm ở ao Hoa Thanh.
Nước suối ấm chảy mau, rửa thân thể mịn màng như mỡ đọng.
Con hầu nâng dậy, nàng yếu đuối tưởng chừng như không có sức để đứng lên nổi.
Đó là lúc nàng bắt đầu được thừa ân vua.
Mặt nàng đẹp như hoa, tóc mượt như mây, cài chiếc bộ dao bằng vàng.
Nàng cùng vua trải qua đêm xuân trong trướng Phù Dung ấm áp.
Đêm xuân tiếc rằng ngắn ngủi, mặt trời lên cao, mới trở dậy.
Từ đó vua không ra ngự triều sớm nữa.
Nàng chiều theo thú vui của vua, chầu chực nơi yến tiệc, không lúc nào nhàn rỗi.
Nàng cùng vua vui chơi hết mùa xuân này đến mùa xuân khác, hết đêm này đến đêm khác.
Người đẹp chốn hậu cung có tới ba nghìn,
nhưng lòng sủng ái của nhà vua tập trung tại một mình nàng.
Trong nhà vàng, sau khi trang điểm xong, nàng tới chầu vua vào lúc ban đêm.
Tại lầu ngọc, sau khi yến tiệc xong rồi, trong sự say sưa, có bào hàm tình xuân chan chứa.
Chị em và anh em nàng đều được vua ban phẩm tước, cắt đất đai cho,
khiến cho vẻ sáng sủa, đáng yêu phát sinh ra trong cửa nhà nàng.
Việc này làm cho lòng các bậc cha mẹ trong thiên hạ
không trọng sinh con trai nữa, mà trọng sự sinh con gái.
Ly Cung cao chót vót lẫn vào trong mây xanh.
Tiếng nhạc tiên theo gió thổi bay đi, khắp nơi đều nghe thấy.
Điệu ca thong thả, điệu vũ nhẹ nhàng, hòa lẫn với tiếng tơ tiếng trúc, êm đềm.
Suốt ngày, quân vương xem vẫn cho là không đủ.
Tiếng trống tự đất Ngư Dương đưa lại vang động cả mặt đất,
phá tan khúc nhạc Nghê-thường vũ-y.
Khói và bụi phát sinh ra ở chốn thành khuyết nhà vua
Nghìn cỗ xe, muôn con ngựa đi sang miền tây nam.
Cờ thúy hoa đương phất phới giong ruổi trên đường, bỗng dưng dừng lại,
lúc đoàn quân vừa ra khỏi cửa kinh đô hơn trăm dặm về phía tây.
Sáu quân không chịu tiến, không biết làm sao.
Vua đành lòng để cho người đẹp uyển chuyển chết tại dưới ngựa.
Các đồ trang sức rơi trên mặt đất không ai nhặt lên.

Quân vương đau đớn che mặt, không sao cứu nổi.
Quay đầu lại trông thấy cảnh thương tâm ấy, máu và nước mắt hoà lẫn nhau chảy xuống ròng ròng.
Bụi vàng bay tản mát, gió thổi tiêu điều.
Đường mây khuất khúc, quanh co đi lên Kiếm Các.
Dưới núi Nga My, ít người qua lại.
Cờ quân không có ánh sáng trong sắc mặt trời nhợt nhạt.
Nước sông Thục biếc, núi Thục xanh xanh.
Tình quân vương khắc khoải sớm chiều không lúc nào nguôi.
Ở chốn hành cung, trông ánh trăng có màu sắc thương tâm.
Trong đêm mưa, nghe tiếng chiêng, toàn là những tiếng đoạn trường.
Trời xoay, đất chuyển, ngựa nhà vua trở về.
Đến nơi đây ngựa trù trừ không đi lên được.
Trong đám đất bùn dưới Mã Ngôi pha,
không trông thấy chỗ người đẹp đã chết khi xưa.
Vua tôi nhìn nhau, hết thảy mọi người nước mắt đều tràn thấm áo.
Trông về cửa kinh đô phía đông, tin ở con ngựa trở về.
Về đến nơi, ao vườn đều như xưa.
Này là phù dung ao Thái Dịch, này là liễu cung Vị Ương.
Phù dung trông như khuôn mặt, liễu trông như nét mày của người đã khuất.
Trước cảnh ấy, làm sao khỏi rơi nước mắt?
Nào là ngày hoa đào, hoa lý nở trong gió xuân,
nào là lúc lá ngô đồng rơi trong mưa thu.
Tại cung tây, điện nam, cỏ thu mọc nhiều.
Lá rụng đỏ đầy thềm không ai quét.
Các con em chốn Lê Viên tóc đã trắng xóa.
Những viên giám thị nơi tiêu phòng, những nàng trẻ tuổi trước kia bây giờ đã già rồi.
Đơm đóm bay quanh điện chiều, tứ buồn man mác.
Khêu hết bấc ngọn đèn cô đơn, vẫn không thành giấc ngủ.
Tiếng chuông, trống điểm thong thả, báo hiệu mới là khoảng đầu của đêm dài.
Những ngôi sao trên dòng Thiên Hà lấp lánh như sắp trời sáng.
Ngói uyên ương lạnh mang nặng giọt sương.
Chăn phỉ thúy lạnh, cùng ai chung đắp?
Kẻ sống, người chết cách biệt nhau hàng năm trường đằng đẵng.
Hồn phách nàng chưa từng vào trong giấc mộng quân vương.
Có nhà đạo sĩ huyện Lâm Cung, là khách nơi Hồng Đô,
có thể dùng lòng chân thành đem hồn phách trở về được.
Vì cảm động tấm lòng thương nhớ dằn dọc của vua
đạo sĩ liền sai phương sĩ ân cần tìm kiếm hộ.
Lướt mây, cưỡi không khí, chạy nhanh như làn chớp.
Lên trời, vào trong đất, tìm kiếm khắp nơi.
Bên trên lên đến khoảng trời biếc, phía dưới xuống đến tận suối vàng.
Cả hai nơi mênh mông, đều không thấy đâu cả.
Bỗng đâu nghe nói có non tiên trên mặt biển.
Núi này ở trong khoảng hư vô thăm thẳm.
Nào lầu, nào gác lóng lánh trong năm sắc mây.
Có nhiều nàng tiên dáng diệu lả lướt, yếu đuối.
Trong số những người này, có một nàng tên gọi là Thái Chân
da tuyết, mặt hoa trông tương tự Quí Phi.
Phương sĩ gõ cánh ngọc nơi cửa vàng hiên tây
nhờ cậy nàng Tiểu Ngọc báo tin cho nàng Song Thành.
Nghe nói có sứ giả của Thiên tử nhà Hán,
nàng giật mình kinh động trong trướng hoa.
Nàng kéo lên, đẩy gối, bồi hồi trở dậy.
Rèm châu, bình bạc chậm chậm mở ra.
Mớ tóc mây lêch sang một bên, nàng vừa trở dậy
Mũ hoa không ngay ngắn, nàng bước xuống nhà đi tới.
Gió thổi vào tay áo phất phới,
còn giống như lúc nàng múa khúc Nghê Thường vũ y.
Mặt ngọc lặng lẽ, nước mắt chan hòa,
trông nàng như một cành hoa lê mang nặng mưa xuân.
Chứa chan tình cảm, nàng nhìn đăm đăm, cảm tạ quân vương.
Từ khi ly biệt đến giờ, tiếng nói cùng vẻ mặt cả hai đều cách trở xa xôi.
Trong điện Chiêu Dương, ân ái đọan tuyệt.
Trong cung Bồng Lai, ngày tháng kéo dài.
Quay đầu nhìn xuống cõi trần hoàn,
Thiếp không thấy Trường An đâu, chỉ thấy sương mú cùng cát bụi.
Thiếp chỉ còn biết mang vật cũ để biểu lộ tình yêu sâu xa thắm thiết.
Đây là hộp hoa điền và cành kim thoa, xin gửi người mang đi.
Thiếp lưu lại một hộp hoa điền và một cành kim thoa.
Bẻ vàng ở kim thoa, lấy hoa điền trong hộp gửi lại chàng.
Mong rằng lòng ai cũng bền vững như vàng và hoa điền này.
Rồi sẽ có ngày trân trời và cõi người trông thấy nhau.
Lúc từ biệt, quân vương ân cần căn dặn nhiều lần.
Trong lời căn dặn ấy, có lời thề riêng hai tấm lòng biết được.
Chúng tôi thề thốt ở điện Trường Sinh ngày mùng bảy tháng bảy
lúc nửa đêm vắng vẻ, trong khi trò truyện riêng với nhau.
Trên trời nguyện làm chim liền cánh,
dưới đất nguyện làm cây liền cành.
Trời đất lâu dài còn có lúc hết,
nhưng mối hận này triền miên không có lúc nào nguôi.

dịch thơ
Đức vua Hán mến người khuynh quốc,
Trải bao năm tìm chuốc công toai.
Nhà Dương có gái mới choai,
Buồng xuân khóa kín chưa ai bạn cùng.
Lạ gì của tuyết đông ngọc đúc,
Chốn ngai vàng phút chốc ngồi bên.
Một cười trăm vẻ thiên nhiên,
Sáu cung nhan sắc thua hờn phấn son.
Trời xuân lạnh suối tuôn mạch ấm,
Da mỡ đông kỳ tắm ao Hoa.
Vua yêu bận ấy mới là,
Con hầu nâng dậy coi đà mệt thay!
Vàng nhẹ bước lung lay tóc mái,
Màn phù dung êm ái đêm xuân.
Đêm xuân vắn vủn có ngần,
Ngai rồng từ đấy chậm phần vua ra.
Suốt ngày tháng tiệc hoa vua mãi,
Đêm xuân tàn xuân lại còn đêm,
Ba nghìn xinh đẹp chị em,
Ba nghìn yêu quý chất nêm một mình.
Nhà vàng đúc đêm thanh ôm ấp,
Lầu ngọc cao, say ắp màn xuân.
Anh em sướng đủ mọi phần,
Mà cho thiên hạ có lần rẻ trai.
Vẳng tiên Nhạc khắp nơi nghe biết,
Làn gió đưa cao tít Ly Cung.
Suốt ngày múa hát thung dung,
Tiếng tơ, tiếng trúc say lòng quân vương.
Ầm tiếng trống Ngư Dương kéo đến,
Khúc Nghê Thường tan biến như không.
Chín lần thành khuyết bụi tung,
Nghìn xe, muôn ngựa chơi vùng Tây Nam.
Đi lại đứng hơn trăm dặm đất,
Cờ Thúy Hoa bóng phất lung lay.
Sáu quân rùng rắng làm rầy,
Mày ngài trước ngựa lúc này thương ôi!
Ai người nhặt thoa rơi bỏ đất,
Ôi Thúy Kiều ngọc nát vàng phai.
Quân vương bưng mặt cho rồi,
Quay đầu trông lại, máu rơi lệ dàn.
Gió tung bụi mê man tản mác,
Đường thang mây Kiếm Các lần đi.
Vắng tanh dưới núi Nga My,
Mặt trời nhạt thếch, tinh kỳ buồn tênh.
Đất Ba Thục non xanh, nước biếc,
Lòng vua cha thương tiếc hôm mai.
Thấy trăng luống đã đau người,
Đêm mưa đứt ruột, canh dài tiếng chuông.
Phúc trời đất quay cuồng vận số,
Bánh xe rồng đến chỗ ngày xưa.
Đất bùn chỗ chết còn trơ!
Thấy đây mặt ngọc, bây giờ Mã Ngôi!
Đầm vạt áo vua tôi giọt lệ,
Gióng dây cương ngựa tế về Đông.
Cảnh xưa dương liễu, phù dung,
Vị Ương, Thái Dịch, hồ cung vẹn mười.
Phù Dung đó! Mặt ai đâu tá?
Mày liễu đâu? Cho lá còn như!
Càng trông hoa liễu năm xưa,
Càng xui nước mắt như mưa ướt đầm.
Xuân đào lý gió đêm huê nở,
Thu khi mưa rụng lá thu đồng.
Kìa Nam Uyển, nọ Tây Cung,
Đầy thềm ai quét lá hồng thu rơi.
Vườn lê cũ những ai con hát,
Mái tóc coi trắng phớt lạ lùng.
Những ai coi giữ tiêu phòng?
Mày xanh thuở ấy nay cùng già nhăn.
Trước cung điện nhìn sân đêm tối,
Đom đóm bay gợi mối u sầu.
Ngọn đèn khêu đã cạn dầu,
Khó thay! giấc ngủ dễ hầu ngủ xong!
Tiếng canh tối từng tùng điểm trống,
Năm canh dài chẳng giống đêm xưa.
Sông Ngân lấp lánh sao thưa,
Trời chưa muốn sáng, sao chưa sáng trời?
Trên mái ngói sương rơi áo lạnh,
Trong chăn nằm bên cạnh là ai?
Cách năm sống thác đôi nơi,
Thấy đâu hồn phách vãng lai giấc nồng!
Khách đạo sĩ Lâm Cùng có gã,
Chơi Hồng Đô phép lạ thần thông.
Xót vì vua chúa nhớ nhung,
Mời sai phương sĩ hết lòng ra tay.
Cưỡi luồng gió như bay như biến,
Trên trời xanh, dưới đến đất đen.
Hai nơi bích lạc, hoàng tuyền,
Dưới trên tìm khắp, mơ huyền thấy chi.
Sực nghe nói tìm đi mé bể,
Có non tiên ngoài phía hư không.
Rỡ ràng cung điện linh lung,
Xa trông năm sắc mây lồng đẹp sao!
Trong tha thướt biết bao tiên tử,
Một nàng tiên tên chữ Ngọc Chân.
Mặt hoa da tuyết trắng ngần,
Dáng như người ấy có phần phải chăng?
Mái tây gõ cửa vàng then ngọc,
Cậy đưa tin Tiểu Ngọc, Song Thành.
Nghe tin sứ giả Hán Đình,
Cửu Hoa trong trướng giật mình giấc mơ.
Cầm áo dây, thẩn thơ buồn bực,
Mở rèm châu bình bạc lần ra.
Bâng khuâng nửa mái tây tà,
Thềm cao xuống chiếc mũ hoa lệch đầu.
Phới tay áo, bay màu ngọn gió,
Giống Nghê Thường khúc múa năm xưa.
Lệ dàn mặt ngọc lưa thưa,
Cành lê hoa chíu hạt mưa xuân đầm.
Ngừng nước mắt âm thầm buồn bã,
Đội ơn lòng, xin tạ quân vương.
Từ ngày cách trở đôi phương,
Vắng tanh tăm tiếng, mơ màng hình dong.
Nơi Đế điện rứt vòng ân ái,
Chốn Tiên Cung thư thái tháng ngày,
Cõi trần ngoảnh lại mà hay,
Tràng An chẳng thấy, thấy đầy bụi nhơ.
Lấy chi tỏ tình xưa thâm thú?
Gửi cành thoa vật cũ cầm xuôi.
Thoa vàng hộp khảm phân đôi,
Nửa xin để lại, nửa thời đem đi.
Chỉ xin nguyện lòng ghi tạc dạ,
Tựa thoa vàng bền chắc không phai,
Thời cho cách trở đôi nơi,
Nhân gian rồi với trên trời gặp nhau.
Ân cần dặn mấy câu lâm biệt,
Lời thề xưa lòng biết với lòng,
Là đêm Trùng Thất ngồi chung,
Trường Sinh sân điện vắng không bóng người.
Xin kết nguyện chim trời liền cánh,
Xin làm cây cành nhánh liền nhau,
Thấm chi trời đất dài lâu,
Giận này dằng dặc dễ hầu có nguôi …

Tản Đà

Chú thích:



(1) Hán Hoàng: Chỉ Đường Minh Hoàng 唐明皇. Bạch Cư Dị 白居易 là bầy tôi nhà Đường, không tiện kể lại truyện Minh Hoàng, nên phải xưng như thế.

(2) Hoa Thanh trì: Tên ao, ở trên núi Nam Ly 南驪, huyện Lâm Đồng 臨潼, tỉnh Thiểm Tây 陝西.

(3) Bộ dao: Tên vật trang sức trên đầu phụ nữ thời cổ, lúc đi lung lay vì có những tua ngọc giủ xuống.

(4) Ly Cung: Tức là cung Hoa Thanh.

(5) Ngư Dương: Nay là đất hai huyện Kế 薊và Bình Cốc, thuộc tỉnh Hà Nam. An Lộc Sơn 安祿山 nổi loạn ở đây.

(6) Nghê thường vũ y khúc: Tên khúc múa thần tiên.

(7) Hoa điền: Đồ trang sức cài đầu phụ nữ.

(8) Ngọc tao đầu: Tên một thứ trâm bằng ngọc.

(9) Kiếm Các: Tên đất ở tỉnh Tứ Xuyên 四川.

(10) Nga My: Tên núi, nay ở phía tây nam huyện Nga My, tỉnh Tứ Xuyên 四川.

(11) Văn linh: Khi đến Tà Cốc, Đường Huyền Tông 唐玄宗 nghe tiếng chiêng trong lúc mưa dầm, buồn bã vì nhớ tới Quý Phi, liền làm ra khúc ca gọi là Vũ Lâm Linh khúc (khúc chiêng trong lúc mưa dầm).

(12) Mã Ngôi: Tên đất, nay ở phía tây huyện Hưng Bình 興平, tỉnh Thiểm Tây 陝西, nơi Dương Quý Phi chết.

(13) Thái Dịch: Tên ao.

(14) Vị Ương: Tên cung.

(15) Lê Viên: Nơi diễn kịch trong cung đời Đường. Vua Minh Hoàng có một đội con hát riêng kén những con nhà tử tế, dạy lập trong vườn riêng gọi là "lê viên". Bọn con gái đó được gọi là "lê viên tử đệ", hoặc dài dòng hơn "Hoàng đế lê viên tử đệ".

(16) A giám: Chức giám thị trong cung.

(17) Thanh nga: Các cung nữ trẻ tuổi.

(18) Lâm Cung: Tên huyện đời Đường, thuộc tỉnh Tứ Xuyên 四川.

(19) Hồng Đô: Chỉ kinh đô thần tiên.

(20) Phương sĩ: Đạo sĩ, người theo về phương thuật như phù thủy, phu tiên, v.v.

(21) Bích lạc, Hoàng tuyền: Khoảng không xanh biếc ở trên trời. Hoàng tiền là suối vàng, dưới âm phủ.

(22) Xước ước: Dáng điệu yếu đuối.

(23) Thái Chân: Tên Dương Quý Phi.

(24) Tiểu Ngọc: Tên người. Đây chỉ thị nữ của các nàng tiên.

(25) Song Thành: Tức Đổng Song Thành, thị nữ của Tây Vương Mẫu 西王母.

(26) Cửu hoa trướng: Trướng có dệt các các vẻ rực rỡ.

(27) Chiêu Dương: Tên điện, nơi Dương Quý Phi ở lúc sinh thời.

(28) Bồng Lai: Tên cung.

(29) Trường Sinh: Tên điện trong cung nhà Đường.

(30) Tị dực điểu: Chim liền cánh. Sách Nhĩ Nhã 爾雅 nói rằng: "Phương nam có loài chim liền cánh, không liền cánh không bay, tên là chim kiêm kiêm 鶼鶼.

(31) Liên lý chi: Hai cành khác gốc mà nối liền nhau.