CA DAO

[Tay Doc]

SÚC-SẮC SÚC-SẺ (1)

Nhà nào nhà này, còn đèn còn lửa,
Mở cửa cho anh em chúng tôi vào.
Bước lên giường cao, thấy đôi rồng ấp;
Bước xuống giường thấp, thấy đôi rồng chầu;
Bước ra đằng sau, thấy nhà ngói lợp.
Voi ông còn buộc, ngựa ông còn cầm,
Ông sống một trăm, thêm năm tuổi lẻ.
Vợ ông sinh đẻ, những con tốt lành,
Những con như tranh, những con như rối.


Chú thích: (1) Vào khoảng nửa đêm hôm ba mươi tết, trẻ con nhà nghèo đi thành từng bọn đến cửa các nhà xin tiền. Đứa đi đầu cầm một cái ống đựng tiền đã xin được lắc lên thành tiếng "súc-sắc", rồi vừa lắc chúng vừa hát bài này.

[Tay Doc]

Thằng Bờm

Thằng Bờm có cái quạt mo,
Phú ông xin đổi ba bò chín trâu.
Bờm rằng: Bờm chẳng lấy trâu.
Phú ông xin đổi một xâu cá mè.
Bờm rằng: Bờm chẳng lấy mè.
Phú ông xin đổi một bè gỗ lim.
Bờm rằng: Bờm chẳng lấy lim.
Phú ông xin đổi con chim đồi mồi.
Bờm rằng: Bờm chẳng lấy mồi.
Phú ông xin đổi nắm xôi, Bờm cười.

[Tay Doc]

Ru Con

Bao giờ cho đến tháng ba,
Ếch cắn cổ rắn tha ra ngoài đồng.
Hùm nằm cho lợn liếm lông,
Một chục quả hồng nuốt lão tám mươi.
Nắm xôi nuốt trẻ lên mười;
Con gà, be rượu nuốt người lao đao.
Lươn nằm cho trúm (1) bò vào;
Một đàn cào cào đuổi bắt cá rô.
Lúa mạ nhảy lên ăn bò;
Cỏ năn (2), cỏ lác (3) rình mò bắt trâu.
Gà con đuổi bắt diều hâu;
Chim ri đuổi đánh vỡ đầu bồ nông.



Chú thích:
(1) Trúm : một thứ đó để bắt lươn
(2) Cỏ năn : một loài cỏ mọc dưới nước
(3) cỏ lác : thứ cỏ xấu

[Tay Doc]

Chèo đò

Chẳng giậm thì thuyền chẳng đi,
Giậm ra ván nát, thuyền thì long đanh.
Đôi ta lên thác xuống ghềnh,
Em ra đứng mũi để anh chịu sào.

[Tay Doc]

Chặt củi

Tay cầm con dao,
Làm sao cho sắc,
Để mà dễ cắt,
Để mà dễ chặt,
Chặt lấy củi cành.
Trèo lên rừng xanh,
Chạy quanh sườn núi,
Một mình thui thủi,
Chặt cây chặt củi,
Tìm chốn mà ngồi,
Ngồi mát thảnh thơi.
Kìa một đàn chim,
Ở đâu bay đến.
Ở đâu bay lại;
Con đang cắn trái,
Con đang tha mồi,
Qua lối nọ nó ăn,
Có con hươu kia,
Mày đang ăn lộc,
Lộc vả, lộc sung,
Mày trông thấy tớ,
Tớ không đuổi mày,
Mày qua lối nọ làm chi?

[Tay Doc]

Mẹ dạy con gái

Con ơi! Mẹ bảo đây này:
Học buôn học bán cho tày người ta.
Con đừng học thói chua ngoa,
Họ hàng ghét bỏ, người ta chê cười.
Dù no, dù đói, cho tươi;
Khoan ăn, bớt ngủ, liệu bài lo toan.
Phòng khi đóng góp việc làng:
Đồng tiền, bát gạo, lo toan cho chồng.
Trước là đắc nghĩa cùng chồng,
Sau là họ mạc cũng không chê cười,
Con ơi! Nhớ bấy nhiêu lời.

[Tay Doc]

Chồng khuyên vợ

Nhà anh chỉ có một gian,
Nửa thì làm bếp, nửa toan làm buồng.
Anh cậy em coi sóc trăm đường,
Để anh buôn bán trẩy hương thông hành,
Còn chút mẹ già, nuôi lấy cho anh,
Để anh buôn bán thông hành đường xa.
Liệu mà thờ kính mẹ già,
Đừng tiếng nặng nhẹ, người ta chê cười.
Dù no, dù đói, cho tươi,
Khoan ăn, bớt ngủ, liệu bài lo toan,
Cho anh đành dạ bán buôn.

[Tay Doc]

Vợ khuyên chồng

Canh một dọn cửa, dọn nhà;
Canh hai dệt cửi, canh ba đi nằm.
Canh tư bước sang canh năm,
Trình anh dậy học, chớ nằm làm chi.
Nữa mai Chúa mở khoa thi,
Bảng vàng chói lọi kìa đề tên anh.
Bõ công cha mẹ sắm sanh,
Sắm nghiên, sắm bút cho anh học hành.

[Tay Doc]

Thói hay chế giễu

Ở sao cho vừa lòng người:
Ở rộng người cười, ở hẹp người chê;
Cao chê ngỏng, thấp chê lùn,
Béo chê béo trục béo tròn,
Gầy chê xương sống, xương sườn phơi ra.

[Bach Van Phi]

Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước xuống vườn cà, hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em lấy chồng, anh tiếc lắm thay
Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh không hỏi từ ngày còn không
Bây giờ em đã có chồng
Như chim vào lồng, như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ
Chim vào lồng biết thuở nào ra

[Bach Van Phi]

Tập tầm vông

Chị lấy chồng, em ở giá
Chị ăn cá, em mút xương
Chị nằm giường, em nằm đất
Chị hút mật, em liếm ve
Chị ãn chè, em liếm bát
Chị coi hát, em vỗ tay
Chị ăn mày, em xách bị
Chị làm đĩ, em xỏ tiền
Chị đi thuyền, em đi bộ
Chị kéo gỗ, em lợp nhà
Chị trồng cà, em trồng bí
Chị tuổi tí, em tuổi thân
Chị tuổi Dần em tuổi Mẹo
Chị ăn kẹo, em mút cây ...

[Tay Doc]

Thói ham danh lợi

Cái vòng danh lợi cong cong,
Kẻ hòng ra khỏi, người mong bước vào.
Sự đời nghĩ cũng nực cười:
Một con cá lội, mấy người buông câu.

[Bach Van Phi]

Thất là mất
Tồn là còn
Tử là con
Tôn là cháu
Lục là sáu
Tam là ba
Gia là nhà
Quốc là nước
Tiền là trước
Hậu là sau
Ngưu là trâu
Mã là ngựa

[Tay Doc]

Cảnh chồng con

Chồng con nó chẳng ra gì,
Tổ tôm sóc đĩa nó thì chơi hoang,
Nói ra, xấu thiếp hổ chàng,
Nó giận, nó phá tan hoang cửa nhà.
Nói đây, có chị em nhà,
Còn năm ba thúng thóc với một vài cân bông.
Em bán đi trả nợ cho chồng,
Còn ăn hết nhịn cho hả lòng chồng con.
Đắng cay ngậm quả bồ hòn,
Cửa nhà gia thế, chồng con kém người.
Nói ra, sợ chị em cười:
Con nhà nho giáo lấy phải người đầu ngu.
Rồng vàng tắm nước ao tù,
Người khôn ở với người ngu nặng người.

[Tay Doc]

Tình cảnh người nhà quê

Làng ta phong cảnh hữu tình,
Dân cư giang khúc như hình con long.
Nhờ trời hạ kế sang đông,
Làm nghề cày cấy vun trồng tốt tươi.
Vụ năm cho đến vụ mười,
Trong làng kẻ gái người trai đua nghề.
Trời ra, gắng; trời lặn, về,
Ngày ngày, tháng tháng, nghiệp nghề truân chiên.
Dưới dân họ, trên quan viên,
Công bình giữ mực cầm quyền cho thay.
Bây giờ gặp phải hội này,
Khi trời hạn hán, khi hay mưa dầm;
Khi trời gió bão ầm ầm,
Đồng điền lúa thóc mười phần được ba.
Lấy gì đăng nạp nữa mà,
Lấy gì công việc nước nhà cho đang.
Lấy gì sưu thuế phép thường,
Lấy gì bổ chợ đong lường làm ăn.
Trời làm khổ cực hại dân,
Trời làm mất mát có phần nào chăng.

[Tay Doc]

Việc làm ruộng

Tháng chạp là tháng giồng khoai,
Tháng giêng giồng đậu, tháng hai giồng cà.
Tháng ba cày vỡ ruộng ra,
Tháng tư làm mạ, mưa sa đầy đồng.
Ai ai cùng vợ cùng chồng,
Chồng cày, vợ cấy trong lòng vui thay!
Tháng năm gặt hái đã xong,
Nhờ trời một mẫu năm nong thóc đầy.
Năn nong đầy, em xay, em giã,
Trấu ủ phân, cám bã nuôi heo.
Sang năm lúa tốt tiền nhiều,
Em đem đóng thuế, đóng sưu cho chồng.
Đói no có thiếp có chàng,
Còn hơn chung đỉnh giàu sang một mình.

[Tay Doc]

Ba mươi sáu phố ở Hà Nội

Rủ nhau chơi khắp Long thành(1)
Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai;
Hàng Bồ, hàng Bạc, hàng Gai,
Hàng Bườm, hàng Thiếc, hàng Hài, hàng Khai,
Mã vĩ, hàng Điếu, hàng Giầy,
Hàng Lờ, hàng Cót, hàng Mây, hàng Đàn,
Phố Mới, Phúc kiến, hàng Ngang,
Hàng Mã, hàng Mắm, hàng Than, hàng Đồng,
Hàng Muối, hàng Nón, cầu Đông,
Hàng Hòm, hàng Đậu, hàng Bông, hàng Bè,
Hàng Thùng, hàng Bát, hàng Tre,
Hàng Vôi, hàng Giấy, hàng The, hàng Gà.
Quanh đi đến phố hàng Da,
Trải xem hàng phố, thật là cũng xinh.
Phố hoa thứ nhất Long thành,
Phố dăng mắc cửi, đàng quanh bàn cờ.
Người về nhớ cảnh ngẩn ngơ,
Bút hoa xin chép nên thơ lưu truyền.



Chú thích:
(1) Long thành : tức là Thăng long thành, tên của thành Hà nội đặt từ năm 1010 về đời Lý Thái tổ

[Tay Doc]

Con trai ngỏ ý với con gái

Hôm qua tát nước đầu đình,
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen,
Em được thì cho anh xin,
Hay là em để làm tin trong nhà.
Áo anh sứt chỉ đường tà,
Vợ anh chưa có, mẹ già chưa khâu.
Áo anh sứt chỉ đã lâu,
Mai mượn cô ấy vào khâu cho cùng.
Khâu rồi, anh sẽ trả công,
Ít nữa lấy chồng, anh lại giúp cho ;
Giúp em một thúng xôi vò,
Một con lợn béo, một vò rượu tăm ;
Giúp em đôi chiếu em nằm,
Đôi chăn em đắp, đôi trằm em đeo ;
Giúp em quan tám tiền cheo,
Quan năm tiền cưới, lại đèo buồng cao.

[Tay Doc]

Con gái ngỏ ý với con trai

Vào vườn hái quả cau xanh,
Bổ ra làm sáu, mời anh xơi trầu.
Trầu này têm những vôi tàu,
Giữa đệm cát cánh, hai đầu quế cay.
Trầu này ăn thiệt là say,
Dù mặn, dù nhạt, dù cay, dù nồng,
Dù chăng nên đạo vợ chồng,
Xơi dăm ba miếng kẻo lòng nhớ thương!

[Tay Doc]

Trách sự sai lời nguyện ước

Đồng tiền Vạn lịch (1) thích bốn chữ vàng,
Anh tiếc công anh gắn bó với cô nàng bấy lâu.
Bây giờ cô lấy chồng đâu?
Để anh giúp đỡ trăm cau nghìn vàng:
Năm trăm anh đốt cho nàng,
Còn năm trăm nữa giải oan lời thề.
Xưa kia nói nói, thề thề,
Bây giờ bẻ khóa, trao chìa cho ai?
Bây giờ nàng đã nghe ai,
Gặp anh ghé nón, chạm vai, chẳng chào?


Chú thích:
(1) Vạn lịch : niên hiệu vua Minh Thần tôn bên Tàu (1573-1620)

[Tay Doc]

Nỗi ly biệt

Đôi duyên ta như loan với phượng,
Nỡ lòng nào để phượng lìa cây.
Muốn cho có đó có đây,
Ai làm nên nỗi nước này, chàng ôi!
Thà rằng chẳng biết thì thôi,
Biết chi gối chiếc lẻ loi thêm phiền.

[Tay Doc]

Bài hát đố

Ở đâu năm cửa, nàng ơi!
Sông nào sáu khúc nước chảy xuôi một dòng?
Sông nào bên đục bên trong?
Núi nào thắt cổ bồng mà có thánh sinh?
Đền nào thiêng nhất tỉnh Thanh?
Ở đâu lại có cái thành tiên xây?
Ở đâu là chín từng mây?
Ở đâu lắm nước, ở đâu nhiều vàng?
Chùa nào mà lại có hang?
Ở đâu lắm gỗ thời nàng biết không?
Ai mà xin lấy túi đồng?
Ở đâu lại có con sông Ngân Hà?
Nước nào dệt gấm thêu hoa?
Ai mà sinh ra cửa, ra nhà, nàng ơi?
Kìa ai đội đá vá trời?
Kìa ai trị thủy cho đời được yên?
Anh hỏi em trong bấy nhiêu lời,
Xin em giảng rõ từng nơi từng người.

-- Thành Hà nội năm cửa, chàng ơi!
Sông Lục đầu sáu khúc nước chảy xuôi một dòng.
Nước sông Thương bên đục bên trong,
Núi đức thánh Tản thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh.
Đền Sòng thiêng nhất tỉnh Thanh,
Ở trên tỉnh Lạng, có thành tiên xây.
Trên trời có chín từng mây,
Dưới sông lắm nước, núi nay lắm vàng.
Chùa Hương Tích mà lại có hang;
Trên rừng lắm gỗ thời chàng biết không?
Ông Nguyễn Minh Không xin được túi đồng,
Trên trời lại có con sông Ngân Hà.
Nước Tàu dệt gấm thêu hoa;
Ông Hữu Sào sinh ra cửa, ra nhà, chàng ơi!
Bà Nữ Oa đội đá vá trời;
Vua Đại Vũ trị thủy cho đời yên vui.
Anh hỏi em trong bấy nhiêu lời,
Em xin giảng rõ từng nơi từng người.

[Dong Ta]

Tình Yêu Nam Nữ

Em về cắt rạ đánh tranh
Chặt tre chẻ lạt cho anh lợp nhà
Sớm khuya hòa thuận đôi ta
Hơn ai gác tía lầu hoa một mình



Mưa từ trong núi mưa ra
Mưa khắp thiên hạ mưa qua chùa Thầy
Đôi ta bắt gặp nhau đây
Như con bò gầy gặp bãi cỏ non



Trên Trời có đám mây xanh,
Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng
Ước gì anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc anh lại xây ngang,
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân

[Lam Dai Ngoc]

Quả gì năm múi sáu khe,
Quả gì nứt nẻ như đe thợ rào ?
Quả gì kẻ ước người ao,
Quả gì lấp lánh như sao trên trời ?
Quả gì ăn đủ năm mùi,
Quả gì to lớn có người ngồi trong ?
Quả gì thích chữ trạm rồng,
Quả gì cùi trắng nước trong hỡi chàng ?
Quả gì da nó vàng vàng,
Quả gì lăn lóc giữa đàng cái đi ?
Quá gì da nó sù sì,
Chàng mà đáp được, thiếp thì theo không ?

Đáp rằng :

Quả khế năm múi sáu khe,
Quả na nức nẻ như đe thợ rào .
Quả mận kẻ ước người ao,
Quả mơ lấp lánh như sao trên trời .
Quả lê ăn đủ năm mùi,
Quả động to lớn có người ngôi trong
quả chuông thích chữ chạm rồng,
Quả dừa cùi trắng nước trong đó nàng!
Quả thị da nó vàng vàng,
Bùa yêu lăn lóc giữa đàng cái đi
Quả mít da nó sù sì
Nay anh giáng được em thì theo anh

[Lam Dai Ngoc]

Hỏi :
Cái gì nó bé nó cay ?
Cái gì nó bé nó hay cửa quyền ?

Đáp:
Hạt tiêu nó bé nó cay
Đồng tiền nó bé nó hay cửa quyền

Hỏi:

Đố ai biết đá mấy hòn,
Núi cao mấy ngọc, trăng tròn mấy trăng ?
Đố ai biết lúa mấy cây,
Biết sông mấy khúc biết mây mấy từng ?

Đáp:

Đá kia chỉ có một hòn
Núi kia một ngọn, trăng tròn đêm nay .
Lúa kia chỉ có một cây,
Sông kia một khúc, và mây chín tầng .

[Lam Dai Ngoc]

Hỏi:

Thấy em là gái trâm anh,
Hỏi em hai chữ bố kinh thế nào ?

Đáp:
Bố kinh thờ mẹ thờ cha,
Thờ chồng trọn đạo cùng là nuôi con .

Hỏi:
Thấy em anh cũng quí lòng,
Hỏi em tứ đức, tam tòng là chi ?

Đáp:

Theo cha rồi lại theo chồng,
Khi chồng trăm tuổi, dốc lòng theo con .
Tam tòng đạo ấy vuông tròn,
Thì câu tứ đức ai còn nghĩ suy!
Công, dung, ngôn, hạnh nữ nhi,
Phận em là gái em thì phải theo .

[Lam Dai Ngoc]

Cái gì mà thấp, cái gì mà cao ?
Cái gì sáng tỏ như sao trên trời ?
Cái gì anh trải em ngồi ?
Cái gì thơ thẩn ra chơi vườn đào ?
Cái gì mà sắc hơn dao ?
Cái gì phơi phới lòng đào hỡi anh ?

Đất thời thấp, ông trời cao
Ngọn đèn sáng tỏ như sao trên trời
Chiếu hoa em trải anh ngồi,
Đêm nằm mơ tưởng ra chơi vườn đào
Mắt em liếc sắc hơn dao
Trứng gà phơi phới lòng đào đó em

Nửa về nửa muốn ở đây
Về thì nhớ bạn ở đây nhớ nhà!
Mình về để vơng ai nằm ?
Để chăn ai đắp, để trầm ai đeo ?
Ai về Đức Thọ chợ Cầu,
Để thương để nhớ để sầu cho ai ?