Hồ Xuân Hu*o*ng

[Bach Van Phi]

Tiểu sử tác giả


Bà Chúa thơ Nôm" là con của Hồ Sĩ Danh (1706-1783), quê ở làng Quỳnh Ðôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, và một người thiếp quê ở Hải Dương.
Năm sinh, năm mất, thân thế, cuộc đời, và thơ văn của bà đến nay vẩn còn vướng mắc nhiều nghi vấn. Ta chỉ biết bà sống vào thời Lê mạt Nguyễn sơ, người cùng thời với Nguyễn Du (1765-1820), Phạm Ðình Hổ (tức Chiêu Hổ, 1768-1839).
Bà là em cùng cha với Hồ Sĩ Ðống (1738-1786), đậu Hoàng Giáp, làm quan đến Hành Tham Tụng, tước Quận Công, cùng Bùi Huy Bích đứng đầu phủ chúa Trịnh Sâm, Trịnh Khải.
Tác phẩm nổi bật nhất của bà là số thơ Nôm trong Xuân Hương Thi Tập (dù có đôi bài đáng nghi vấn). Ngoài ra bà còn để lại tập thơ chữ Hán tựa đề Lưu Hương Ký.
Thơ văn bà có ý lẳng lơ, mai mỉa, tinh nghịch, táo bạo, nhưng chứa chan tình cảm lãng mạn, thoát ly hẳn với những lễ giáo phong kiến thời bấy giờ.
Cách tả cảnh, tả tình, cách dùng từ... trong thơ Nôm của bà có một không hai, vô cùng sống động và đặc sắc. Xuân Diệu đánh giá thơ Hồ Xuân Hương là "tót vời của nguồn thơ nôm na bình dân".

Các bài tho*:

Bánh Trôi Nước

Bọn Ðồ Dốt

Cảnh Thu

Chơi Chợ Chùa Thầy

Chơi Hồ Tây Nhớ Bạn

Chùa Hương

Chửa Hoang

Con Cua

Dệt Cửi

Duyên Kỳ Ngộ

Đá Ông Chồng Bà Chồng

Đài Khán Xuân

Đồng Tiền Hoẻn

Hang Thanh Hóa

Họa Tốn Phong Nguyên Vận

Kẽm Trống

Khóc Ông Phủ Vĩnh Tường

Lấy Chồng Chung

Mắng Học Trò Dốt

Một Cảnh Chùa

Ngụ ý Tôn Phong,ký nhị thủ

Ốc Nhồi

Quan Thị

Quán Khánh

Sư bị Ong Châm

Sư Hổ Mang

Tặng Tốn Phong Tử

Tát Nước

Thiếu Nữ Ngủ Ngày

Thương

Tốn Phong Đắc Mộng Chí Dữ Ngã Khan Nhân Thuật Ngâm, Tịnh Ký

Trách Chiêu Hổ

Tranh Hai Tố Nữ

Trống thủng

Tự Tình 1

Tự Tình 2

Tự Tình 3

Tức Cảnh Tề Sở

Vịnh Cái Giếng

Thuật ý kiêm trình hữu nhân Mai Sơn Phủ

Đánh Đu

Già Kén Kẹn Hom

Hoạ Sơn Phủ Chi Tác

Đêm Thu, Nhớ Mai Sơn Phủ

Giễu Quan Hậu

Thủy Vân Hương

Vịnh Cái Quạt

Bạch Đằng Giang Tặng Biệt

Tự Thán

Xuân Đình Lan Điệu

Độ Hoa Phong

Thân Phận Người Đàn Bà

Bà Lang Khóc Chồng

Chùa Xưa

Hỏi Trăng I

Hỏi Trăng II

Đánh Cờ

Chùa Quán Sứ

Dỗ Người Đàn Bà Khóc Chồng

Miếng Trầu

Đèo Ba Dội

Khóc Tổng Cóc

Lưu Biệt Thời Tại An Quảng,An Hưng Ngụ Thứ

Cảm Cựu Kiêm Trình Cần Chánh Học Sĩ Nguyễn Hầu

Thệ Viết Hữu Cảm

Cảm Cựu Tống Tân Xuân Chi Tác

Trạo Ca Thanh

Nhãn Phóng Thanh

Hải Ốc Trù

Sư Hoang Dâm

Hỏi Cô Hàng Sách

Đền Trấn Quốc

Kí Sơn Nam Thượng Trấn Hiệp Trấn Trần Hầu

Dữ Sơn Nam Thượng Hiệp Trấn Quan Trần Hầu Xướng Hoạ

Xuân Hương Tặng Hiệp Quận

Nguyệt Dạ Ca

Thiếu Niên Du Điệu

Thu Dạ Hữu Hoài

Ngư Ông Khúc Hành

Hang Cắt Cớ

Quả Mít

Đề Đền Sầm Nghi Đống

Chiều Hôm Nhớ Nhà

[TrucNhi]

CẢNH THU

Thánh thót tầu tiêu mấy giọt mưa
Bút thần khôn vẽ cảnh tiêu sơ.
Xanh om cổ thụ tròn xoe tán
Trắng xóa tràng giang phẳng lặng tờ
Bầu dốc gian sơn say chấp rượu
Túi lưng phong nguyệt nặng vì thơ
Cho hay cảnh cũng ưa người nhỉ
Thâ'y cảnh ai mà chẳng ngẩn ngơ

[TrucNhi]

TỰ TÌNH I

Canh khuya văng vẳng trống canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non
Chén rượu hương đưa say lại tỉnh
Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn
Xiên ngang mặt đất rêu từng đám,
Ðâm toạc chân mây đá mấy hòn
Nán nỗi xuân đi, xuân lại lại
Mảnh tình san sẻ tí con con

[Bach Van Phi]

TỰ TÌNH II

Tiếng gà văng vẳng gáy trên bom,
Oán hận trông ra khắp mọi chòm.
Mõ thảm không khua mà cũng cốc,
Chuông sầu chẳng đánh cớ sao om?
Trước nghe những tiếng thêm rầu rĩ,
Sau giận vì duyên để mõm mòm,
Tài tử văn nhân ai đó tá?
Thân này đâu đã chịu già tom!

[Bach Van Phi]

TỰ TÌNH III

Chiếc bách buồn vì phận nổi nênh,
Giữa giòng ngao ngán nỗi lênh đênh.
Lưng khoang tình nghĩa dường lai láng,
Nửa mạn phong ba luống bập bềnh.
Cầm lái mặc ai lăm đỗ bến,
Giong lèo thây kẻ rắp xuôi ghềnh.
Ấy ai thăm ván cam lòng vậy,
Ngán nỗi ôm đàn những tấp tênh.

[TrucNhi]

LẤY CHỒNG CHUNG

Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng
Chém cha cái kiếp lấy chồng chung
Năm thì mười họa chăng hay chớ
Một tháng đôi lần có cũng không
Cố đấm ăn xôi, xôi lại hẩm
Cầm bằng làm mướn, mướn không công
Thân này ví biết đường này nhỉ
Thà trước thôi đành ở vậy xong

[Bach Van Phi]

ÐÀI KHÁN XUÂN

Êm ái chiều xuân tới khán đài,
Lâng lâng chẳng bợn chút trần aị
Ba hồi chiêu mộ chuông gầm sóng,
Một vũng tang thương nước lộn trờị
Bể ái nghìn trùng khôn tát cạn,
Nguồn ân muôn trượng dễ khơi vơị
Nào nào cực lạc là đâu tá ?
Cực lạc là đây, chín rõ mười

[Bach Van Phi]

Chùa Hương


Bầy đặt kìa ai khéo khéo phòm,
Nứt ra một lỗ hỏm hòm hom.
Người quen cõi Phật chen chân xọc,
Kẻ lạ bầu tiên mỏi mắt dòm.
Giọt nước hữu tình rơi thánh thót,
Con thuyền vô trạo cúi lom khom.
Lâm tuyền quyến cả phồn hoa lại,
Rõ khéo trời già đến dở dom.

[Bach Van Phi]

Khóc ông Phủ Vĩnh Tường

Trăm năm ông Phủ Vĩnh Tường ôi!
Cái nợ ba sinh đã trả rồi
Chôn chặt văn chương ba tấc đất
Tung hê hồ thỉ bốn phương trời
Cán cân tạo hoá rơi đâu mất ?
Miệng túi càn khôn khép lại rồi
Hăm bảy tháng trời đà mấy chốc
Trăm năm ông Phủ Vĩnh Tường ôi!

[Bach Van Phi]

Trách chiêu Hổ

I .
Xướng :

Anh đồ tỉnh, anh đồ say,
Sao anh ghẹo nguyệt giữa ban ngày ?
Này này chị bảo cho mà biết.
Chốn ấy hang hùm chớ mó taỵ

Chiêu Hổ hoạ lại

Này ông tỉnh! Này ông say!
Này ông ghẹo nguyệt giữa ban ngày!
Hang hùm ví bẵng không ai mó,
Sao có hùm con bỗng trốc tay ?

II .
Xướng

Sao nói rằng năm lại có ba ?
Trách người quân tử hẹn sai rạ
Bao giờ thong thả lên chơi nguyệt,
Nhớ hái cho xin nắm lá đa

Chiêu Hổ hoạ lại

Rằng gián thì năm, quí có ba
Bởi người thục nữ tính không ra .
ừ rồi, thong thả lên chơi nguyệt
Cho cả cành đa lẫn củ đa .

III .

Xướng

Những bấy lâu nay luống nhắn nhẹ
Nhắn nhe toan những sự gùn ghè
Gùn ghè nhưng vẫn còn chưa dám
Chưa dám cho nên phải rụt rè.

Chiêu Hổ hoạ lại

Hỡi hỡi cô bay tố hão nhe
Hão nhe không được, gậy ông ghè.
Ông ghè không được, ông ghè mãi,
Ghè mãi rồi lâu cũng phải rè.

[TrucNhi]

SƯ HỔ MANG

Chẳng phải Ngô, chẳng phải ta
Ðầu thì trọc lốc, áo không tà
Oản dâng trước mặt dăm ba phẩm
Vãi nấp sau lưng sáu bảy bà
Khi cảnh, khi tiu, khi chũm chọc
Giọng hì, giọng hí, giọng hi ha
Tu lâu có lẽ lên sư cụ
Ngâ't nghểu tòa sen nọ đó mà

[TrucNhi]

ÐÁ ÔNG CHỒNG BÀ CHỒNG

Khéo léo bày trò tạo hóa công
Ông chồng đã vậy lại bà chồng
Từng trên tuyết điểm phơ đầu bạc
Thớt dưới sương pha đượm má hồng
Gan nghĩa dãi ra cùng tế nguyệt
Khối tình cọ mãi với non sông
Ðá kia còn biết xuân già dặn
Chả trách người ta lúc trẻ trung

[Bach Van Phi]

Vịnh cái giếng

Ngõ ngay thăm thẳm tới nhà ông,
Giếng tốt thanh thơi giếng lạ lùng
Cầu trăng phau phau đôi ván ghép,
Nước trong leo lẻo một dòng thông.
Cỏ gà lún phún leo quanh mép,
Cá diếc le te lách giữa dòng.
Giếng ấy thanh tân ai cũng biết
Đố ai dám thả nạ dòng sông.

[Tieu Dieu Khach]

Con Cua

Em có mai xanh, có yếm vàng ,
Ba quân khiêng kiệu, kiệu nghêng ngang .
Xin theo ông Khổng về Ðông Lỗ ,
Học thói Bàn Canh nấu chín Thang

[Tieu Dieu Khach]

Tức Cảnh Tề Sở

Ðằng quốc tôi nay vốn nhỏ nhen ,
Hai bên Tề Sở giữa mà len ,
Ngảnh mặt lại Tề e Sở giận ,
Quay đầu về Sở sợ Tề ghen

[TrucNhi]

CHƠI CHỢ CHÙA THẦY

Hoá công xây đắp bao đời
Nọ cảnh Sài Sơn có chợ trời
Buổi sớm gió đưa, trưa nắng đứng
Ban chiều mây họp, tối trăng chơi
Bầy hàng hoa quả tư mùa sẵn
Mở phố giang sơn bốn mặt ngồi
Bán lợi mua danh nào những kẻ
Chẳng lên mặt cả một đời tôi

[Tieu Dieu Khach]

Sư Bị Ong Châm

Nào nón tu lờ, nào mũ thâm ,
Ði đâu chẳng đội để ong châm .
Ðầu sư há phải gì bà cốt ,
Bá ngọ con ong bé cái lầm .

[Tieu Dieu Khach]

Hang Thanh Hóa

Khen thay con tạo khéo khôn phàm,
Một đố dương ra biết mấy ngoàm.
Lườn đá cỏ leo, rờ rậm rạp.
Lách khe nước rỉ, mó lam nham.
Một sư đầu trọc ngồi khua mõ,
Hai tiểu lưng tròn đứng giữ am.
Ðến mới biết rằng hang Thanh Hóa,
Chồn nhân, mỏi gối, hãy còn ham

[TrucNhi]

MỘT CẢNH CHÙA

Tình cảnh ấy, nước non này
Dẫu không bồng đảo cũng tiên đây
Hành Sơn mực điểm đôi hàng nhạn
Thứu Lĩnh đen trùm một thức mây
Lấp ló đầu non vừng nguyệt chếch
Phất phơ sường núi lá thu bay
Hỡi người quân tử đi đâu đó
Thấy cảnh sao mà đứng lượm tay

[Tieu Dieu Khach]

Duyên Kỳ Ngộ

Nghìn dặm có duyên sự cũng thành,
Xin đừng lo lắng hết xuân xanh.
Tấc gang tay họa thơ không dứt,
Gần gụi cung dương lá vẫn lành.
Tên sẵn bút đề dường chĩnh chện,
Trống mang dùi cắp đã phanh phanh.
Tuy không thả lá trôi dòng ngự,
Chim tới vườn đào thế mới xinh

[TrucNhi]

DỆT CỬI

Thắp ngọn đèn lên thấy trắng phau
Con cò mấp máy suốt đêm thâu
Hai chân đạp xuống năng năng nhắc
Một suốt đâm ngang thích thích nhau
Rộng hẹp nhỏ to vừa vặn cả
Ngắn dài khuôn khổ cũng như nhau
Cô nào muốn tốt ngâm cho kỹ
Chờ đến ba thu mới dãi màu

[Tieu Dieu Khach]

Chửa Hoang

Cả nể cho nên hóa dở dang,
Nỗi niềm có thấy hỡi chăng chàng?
Duyên thiên chưa thấy nhô đầu dọc,
Phận liễu sao đành nẩy nét ngang
Cái nghĩa trăm năm chàng nhớ chửa ?
Mảnh tình một khối thiếp xin mang.
Quản bao miệng thế lời chênh lệch,
Không có nhưng mà có mới ngoan.

[Bach Van Phi]

Kẽm trống

Hai bên thì núi giữa thì sông.
Có phải đây là kẽm Trống Không?
Sóng dồn mặt nước vỗ long bong.
ở trong hang núi còn hơi hẹp,
Ra khỏi đầu non đã rộng thùng.
Qua cửa mình ơi! Nên ngắm lại
Nào ai có biết nỗi bưng bồng

( Kẽm Trống ở huyện Kim Bảng, phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, nay thuộc Nam Hà. Kẽm: Hẻm giữa hai sường núi dốc, giữa có lối đi. )

[Tieu Dieu Khach]

Tranh Hai Tố Nữ

Hỏi bao nhiêu tuổi hỡi cô mình?
Chị cũng xinh mà em cũng xinh.
Ðôi lứa như in tờ giấy trắng,
Nghìn năm còn mãi cái xuân xanh.
Phiếu mai chi dám tình trăng gió,
Bồ liễu thôi đành phận mỏng manh.
Còn thú vui kia sao chẳng thấy,
Trách ông thợ vẽ khéo vô tình!

[Tieu Dieu Khach]

Thương

Há dám thương đâu kẻ có chồng,
Thương vì một nỗi hãy còn không.
Thương con cuốc rũ kêu mùa Hạ,
Thương cái bèo non giạt bể Ðông.
Thương cha mẹ nhện vương tơ lưới,
Thương vợ chồng Ngâu cách mặt sông.
Ấy thương quân tử thương là thế,
Há dám thương đâu kẻ có chồng.

[Bach Van Phi]

Quán Khánh

Đứng chéo trông theo cảnh hắt heo
Đường đi thiên thẹo quán cheo leọ
Lợp lều mái cỏ tranh xơ xác,
Xo kẽ kèo tre đốt khẳng kheo
Ba chạc cây xanh hình uốn éo,
Một dòng nước biếc cảnh leo teo .
Thú vui quên cả niềm lo cũ,
Kìa cái diều ai nó lộn lèo .

(Quán Khánh: Các công trình nghiên cứu và các văn bản có chú thích đều thống nhất ghi là ở tỉnh Thanh Hoá, song chưa rõ huyện nàọ)

[Tieu Dieu Khach]

Thiếu Nữ Ngủ Ngày

Mùa hè hây hẩy gió nồm đông,
Thiếu nữ nằm chơi quá giấc nồng.
Lược trúc chải cài trên mái tóc,
Yếm đào trễ xuống dưới nương long.
Ðôi gò Bồng đảo sương còn ngậm,
Một lạch Ðào nguyên nước chửa thông.
Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt,
Ði thì cũng dở, ở không xong.

[Tieu Dieu Khach]

Ốc Nhồi

Bác mẹ sinh ra phận ốc nhồi,
Ðêm ngày lăn lóc đám cỏ hôi .
Quân tử có thương thì bóc yếm,
Xin đừng ngó ngoáy lỗ trôn tôi .

[Tieu Dieu Khach]

Bánh Trôi Nước

Thân em vừa trắng, lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Lớn nhỏ mặc dù tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.

[Tieu Dieu Khach]

Ðồng Tiền Hoẻn

Cũng lò cũng bể, cũng cùng than,
Mở mặt vuông tròn với thế gian.
Kém cạnh cho nên mang tiếng hoẻn,
Ðủ đồng ắt cũng đóng nên quan

[Tieu Dieu Khach]

Bọn Ðồ Dốt

Dắt díu nhau lên đến cửa chiền,
Cũng đòi học nói, nói không nên.
Ai về nhắn bảo phường lòi tói,
Muốn sống, đem vôi quét trả đền

[Bach Van Phi]

Tặng Tốn Phong Từ

Bướm ong mừng đã mấy phen nay,
Hồng nhạn xin đưa ba chữ lại;
Dám đâu mưa gió giở bàn tay,
Những sự ba đào xeo tấc lưỡi,
Nam Bắc xa xa mấy dặm đây,
Hải sơn ước để ngàn năm mãi,
Bức tranh khôn vẽ tấm lòng ngay
Tơ nguyệt rày xe ba mối lại,
Hỏi khách đa tình nhé có hay ?
Năm canh hồn bướm thêm bơ bải

[Tieu Dieu Khach]

Tát Nước

Ðang cơn nắng cực chửa mưa tè,
Rủ chị em ra tát nước khe .
Lẽo đẽo chiếc gầu ba góc chụm,
Lênh đênh một ruộng bốn bờ be .
Xì xòm đáy nước mình nghiêng ngửa,
Nhấp nhỏm bên bờ đít vắt ve .
Mải miết làm ăn quên cả mệt,
Dang bang một lúc đã đầy phè.

[Bach Van Phi]

Hoạ tốn phong nguyên vận

Kiếp này chẳng gặp nữa thì liều,
Những chắc trăm năm há bấy nhiêụ
Nghĩ lại huống đau cho phận bạc,
Nói ra thêm nhẹ với thân bèọ
Chén thề thủa nọ tay còn dính,
Món tóc thời xưa cánh vẫn đeọ
Được lứa tài tình cho xứng đáng,
Nghìn non muôn nước cũng tìm theo

[TrucNhi]

mắng học trò dốt

Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ
Lại đây cho chị dạy làm thơ
Ong non ngứa nọc châm hoa nữa
Dê cỏn buồn sừng húc giậu thưa

[Tieu Dieu Khach]

Quan Thị

Mười hai bà mụ ghét chi nhau ?
Ðem cái xuân tình vứt bỏ đâu ?
Rúc rích thây cha con chuột lắt,
Vo ve mặc kệ cái ong bầu .
Ðố ai biết được vông hay chóc,
Còn kẻ nào hay cuống với đầu .
Thôi thế thì thôi, thôi cũng được,
Nghìn năm khỏi bị tiếng nương dâu .

[Bach Van Phi]

Tốn Phong đắc mộng chí dữ ngã khan
nhân thuật ngâm, tịnh ký (1)

Nhớ ai mà biết nói cùng ai
Rằng chữ đồng ta quyết một haị
Hoa liễu vui đâu mình dễ khéo,
Non sông dành giả nợ còn dàị
Chén tình dầu nhẫn lâu mà nhạt
Giải ước nguyền âu thắm chẳng phaị
Đầy đoạ duyên trần thôi đã định,
Xương giang dành để ngắm tương lai

(1)Tốn Phong thị nằm mộng, ghi lại mang cho xem, nhân đó làm bài thơ thuật chuyện và ghi lạị

[TrucNhi]

CHƠI HỒ TÂY NHỚ BẠN

Phong cảnh Tây Hồ chẳng khác xưa
Người đồng châu trước biết bao giờ
Nhật Tân đê lở nhưng còn lối
Trấn Bắc rêu phong vẩn ngấn thơ
Nọ vực Trâu Vàng trăng lạt bóng
Kìa non Phượng Ðất khói tuôn mờ
Hồ kia thăm thẳm sâu dường mấy
So dạ hòai nhân chửa dễ vừa

[MocQueAnh]

TRỐNG THỦNG

Của em bưng bít vẫn bùi ngùi,
Nó thủng vì chưng kẻ nặng dùị
Ngày vắng đập tung năm bảy chiếc,
Ðêm thanh đánh lộn một đôi hô`ị
Khi giang thẳng cánh bù khi cúi,
Chiến đứng không thôi lại chiến ngồị
Nhắn nhủ ai về thương lấy với,
Thịt da ai cũng thế mà thôị

[Bach Van Phi]

Ngụ ý Tốn Phong, ký nhị thủ (1)

I

Dồn bước may đâu khéo hẹn hò
Duyên chi hay bởi nợ chi rủ
Sương treo áo lục nhồi hơi xạ ,
Gió lọt cành lê lướt mặt hồ .
Muốn chắp chỉ đào thêu trướng gấm,
Mà đem lá thắc thả sông Tô
Trong trần mấy kẻ tinh con mắt,
Biết ngọc mà trao mới kể cho .

II

Đường hoa dìu dặt bước đông phong
Nghĩ kẻ tìm thơm cũng có công,
Lạ mặt dám quen cùng gió nước,
Nặng lòng nên nhẹ đến non sông .
Da trời nắng nhuộm tươi màu biếc,
Phòng gấm trăng in dãi thức hồng.
Ai nhớ lấy cho lòng ấy nhỉ,
Trước năm trăm hẳn nợ chi không?

(1) Hai bài ngụ ý gửi Tốn Phong thị. Chưa rõ Tốn Phong thị là aỉ Chỉ biết ông họ Phan, vì trong Bài tựa có câu: "Phan Mĩ Anh người trong họ tôi" và đó là họ nộị Còn tên, theo giáo sư Hoàng Xuân Hãn, có lẽ là Huân nghĩa là "Nam Phong" (gió Nam) cùng gọi là Tốn Phong. Nham Giác là tên hiệu Nham Giác phu là "anh chàng ẩn ở núi nhưng hiểu sự đời".

[Bach Van Phi]

Thuật ý kiêm trình hữu nhân Mai Sơn Phủ

Hoa phiêu phiêu,
Mộc tiêu tiêu,
Ngã mộng hương tình các tịch tiêu,
Khả cảm thị xuân tiêụ

Lộc ao ao,
Nhạn ngao ngao,
Hoan hảo tương kì tại nhất triêu,
Bất tận ngã tâm miêụ

Giang bát bát,
Thuỷ hoạt hoạt,
Ngã tư quân hoài tương khế khoát,
Lệ ngân chiêm hạ cát.

Thi tiết tiết,
Tâm thiết thiết,
Nồng dạm thốn tình tư lưỡng đạt,
Dạ bằng quân bút phát.

Phong ngang ngang,
Nguyệt mang mang,
Phong nguyệt không linh khách đoạn tràng,
Hà xứ thị Đằng Vương.

Vân thương thương,
Thuỷ ương ương,
Vân thuỷ na kham vọng nhất trường,
Nhất trường dao vọng xúc hoài mang.

Nhật kì kì,
Dạ trì trì,
Nhật dạ thiên hoài lữ tứ bi,
Tứ bi ưng mạc ngộ giai kì.

Phong phi phi,
Vũ phi phi,
Phong vũ tần thôi thái bút huy,
Bút huy đô thì phó tình nhị

Quân hữu tâm,
Ngã hữu tâm,
Mộng hồn tương luyến liễu hoa âm,
Thi đồng ngâm,
Nguyệt đồng châm,
Nhất tự sầu phân nhuệ,
Hà nhân noãn bán khâm,
Mạc đàn li khúc oan tri âm,
Trực tu khí trí thử dao cầm,
Cao sơn lưu thuỷ vãn tương tầm,
Ưng bất hận ngâm thán cổ câm.

Quân hà kì,
Ngã hà kì,
Lữ đình lai đắc lưỡng thê trì,
Mính tần phi,
Bút tần huy,
Nhất trường đô bút thiệt,
Hà xứ thị tình nhi,
Hảo bằng tâm thượng các tương tri,
Dã ưng giao thác thử duyên đề,
Phương tâm thệ bất phụ gia kì.

(Hựu Giang Nam điệu)

Dịch thơ :

Kể ý mình và trình bạn là Mai Sơn Phủ

Hoa xiêu xiêu
Cây xiêu xiêu
Giấc mộng tình quê thảy tịch liêu
Đêm xuân cảm khái nhiều

Hươu ao ao
Nhạn ngao ngao
Vui sướng hẹn nhau một sớm nào
Tả hết được tình sao!

Sông bát ngát
Nước ào ạt
ý thiếp lòng chàng cũng vu khoát
Lệ rơi thêm mặn chát.

Thơ da diết
Lòng thê thiết
Đậm nhạt tấc lòng ai thấu hết
Liệu bút chàng tả xiết?

Mây lang thang
Trăng mênh mang
Trăng gió xui ai luống đoạn tràng
Đâu là gác Đằng Vương

Mây tơ vương
Nước như sương
Mây nước trôi đâu chỉ một đường
Một đường xa khuất rộn lòng thương

Ngày chậm rì
Đêm chậm rì
Sáng tối chạnh buồn lữ khách si
Nhớ thương đừng lỡ hẹn, sai kì.

Mưa trôi đi
Gió trôi đi
Mưa gió giục hoài cất bút thi
Viết thi gửi tới khách "tình si"

Chàng có tâm
Thiếp có tâm
Mồng hồn lưu luyến bóng hoa râm
Thơ cùng ngâm
Rượu cùng trăng

Tự lúc buồn chia biệt
Ai người ấm nửa chăng?
Chớ đàn li khúc oán tri âm,
Đành xem như hết tiếng dao cầm
Hẹn nhau nơi non nước muộn mằn!
Chớ buồn mà than thở cổ câm(kim).

Chàng hẹn gì
Ta hẹn gì
Hai ta đều muộn, nói mà chi
Trà mà chi
Bút mà chi
Cũng là thiên lí cả
Ai là kẻ tình nhi
Hiểu nhau trong dạ khó khăn gì
Hãy nên trao gửi mối duyên đi
Lòng son ai nỡ phụ giai kì

(Đào Thái Tôn )

[TrucNhi]

ÐÁNH ÐU

Bốn cột khen ai khéo khéo trồng
Người thì lên đánh kẻ ngồi trông
Trai du gối hạc khom khom cật
Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng
Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới
Hai hàng chân ngọc duỗi song song
Chơi xuân đã biết xuân chăng tá?
Cọc nhổ đi rồi lỗ bỏ không.

[Tieu Dieu Khach]

Già Kén Kẹn Hom

Bụng làm dạ chịu trách chi ai,
Già kén kẹn hom ví chẳng sai .
Tiếc đĩa hồng ngâm cho chuột vọc,
Thừa mâm bánh ngọt để ngâu vầy .
Miệng khôn trôn dại đừng than phận,
Bụng ỏng lưng eo chớ trách trời!
Ðừng đứng núi này trông núi nọ,
Ðói lòng nên mới phải ăn khoai .

[Tieu Dieu Khach]

HỌA SƠN PHỦ CHI TÁC

Này đoạn chung tình biết mấy nhau,
Tiễn đưa ba bước cũng nên câu .
Trên tay khép mở tanh chiếu nhạn,
Trước mặt đi về gấp bóng câu .
Nước mắt trên hoa là lỗi cũ.
Mùi hương trong nệm cả đêm ngâu .
Vắng nhau mới biết tình nhau lắm,
Này đoạn chung tình biết mấy nhau .

[Tieu Dieu Khach]

Ðêm Thu, Nhớ Mai Sơn Phủ


Lá ngọc chiều thu giận hẳn du
Tuần trăng sẽ nhớ bữa đêm thu .
Bên am Nhất Trụ trong còn đấy,
Ngọc nước Tam Kỳ chảy lại đâu
Son phấn trộm mừng duyên để lại,
Bèo mây thêm tủi phận về sau .
Trăm năm biết có duyên thừa nữa,
Cũng đỏ tay tơ cũng trắng đầu .

[Tieu Dieu Khach]

Giễu Quan Hậu

Tình cảnh ấy, nước non này,
Dẫu không Bồng Ðảo cũng tiên đây .
Hoành Sơn mực điểm đôi hàng nhạn,
Thúy lĩnh đen trùm một thức mây .
Lấp ló đầu non vừng nguyệt chếch,
Phất phơ sườn núi lá thu bay .
Hỡi người quân tử đi đâu đó?
Ðến cảnh sao mà đứng lượm tay .

[Bach Van Phi]

THỦY VÂN HƯƠNG

Vân căn thạch đậu tự phong phòng
Mãn mục sơn quang tiếp thuỷ quang
Thiệp hải tạc hà si Lí Bột
Phụ chu tàng hác bái Nguyên Chương
Loa ngân tịch tễ lân tuần xuất
Vụ ảnh triêu mê thứ đệ tàng
Mạn thuyết ngư nhân chu nhất diệp
Sổ trùng môn hộ Thuỷ Vân hương.

Dịch nghĩa:

Dưới chân mây, bày hang đá như tổ ông;
Đầy mặt thấy ánh sáng trên núi tiếp với ánh sáng dưới nước.
Vượt bể để đi đục núi như Lí Bột thật là ngây,
Đột thuyền lên cạn giấu trong hang như Nguyên Chương thì đáng phục
Buổi chiều trời lạnh, sóng gợn lăn tăn hiện ra,
Ban sáng màn mù che núi lần lượt rút lui.
Vui chuyện bảo rằng người chài dong chiếc thuyền kia,
Đang len lỏi qua nhiều từng cửa tìm vào làng Tiên.

Thuỷ Vân hương: Nghĩa đen là làn nước mây, xứ ở trên nước, giữa mây. Cũng là văn từ trỏ chốn Tiên.

Dịch thơ:

Về chốn nước mây

Chân mây lỗ đá từa phòng ong
chốn chốn lèn chong ánh nước lồng.
Vượt bể đục non cười Lí Bột,
Đội thuyền giấu động phục Nguyên Ông.
Chiều êm sóng gợn lăn ta9n nổi,
Sáng toả mù tan lớp lớp trong.
Vui chuyện kìa ai thuyền một lá,
Cửa lèn len lỏi kiếm non bồng.

[Bach Van Phi]

VỊNH CÁI QUẠT

I .
Mười bảy hay là mười tám đây
Cho ta yêu dấu chẳng dời tay.
Mỏng dày từng ấy, chành ba góc
Rộng hẹp dường nào, cẵm một cay.
Càng nóng bao nhiêu thời càng mát,
Yêu đêm chưa phi lại yêu ngày.
Hồng hồng má phấn duyên vì cậy.
Chúa dấu vua yêu một cái này.


Mười bảy, mười tám: Số nan quạt giấy, cũng nói tuổi của thiếu nữ.
Cay: Cái suốt của quạt giấy, hải đầu có mảnh kim loại (nhài quạt) hình tròn để chốt các nan lại ở hai nan cái.
Cậy: Giống cây hồng, quả bé và chát, nhựa dùng để phất quạt. "Má hồng không thuốc mà say" (Cung oán ngâm khúc).

II .
Một lỗ xâu xâu mấy cũng vừa,
Duyên em dính dán tự bao giờ
Chành ra ba góc da còn thiếu,
Khép lại đôi bên thịt vẫn thừa.
Mát mặt anh hùng khi tắt gió,
Che đầu quân tử lúc sa mưa.
Nâng niu ướm hỏi người trong trướng,
Phì phạch trong lòng đã sướng chưa?

Lỗ xâu: Các nan quạt đều có một cái lỗ để xâu bằng cái suốt.
Dính dán: Cái nhài quạt chốt các nan quạt lại cho khỏi xổ, để có thể mở ra, khép vào. Dính dán ở đây có nghĩa là kết dính hoặc kết tạo, chứ không phải "dính dáng" với nghĩa liên can.

[Bach Van Phi]

Bạch Đằng Giang tặng biệt

Khấp khểnh đường mây bước lại dừng,
Là duyên là nợ phải hay chăng.
Vịn hoa khéo kẻo lay cành gấm,
Vục nước xem mà động bóng giăng.
Lòng nọ chớ rằng mây nhạt nhạt
Lời kia này đã núi giăng giăng.
Với nhau tình nghĩa sao là trọn,
Chớ thói lưng vơi cỡ nước Đằng.


Lưng voi cỡ nước Đằng: Nước Đằng là một nước nhỏ ở thời Xuân Thu Chiến Quốc, bị ép giữa hai nước lớn là Tề, Sở nên luôn phải giữ gìn. Trong bài thơ tương truyền là của Hồ Xuân Hương cũng dùng điển này để tả nỗi khổ của người đa thê: "Ngoảnh mặt sang Tề, e Sở giận; Quay đầu về Sở, sợ Tề ghen

[Bach Van Phi]

TỰ THÁN

I
Con bóng đi về chốc bấy nay,
Chữ duyên nào đã chắc trong tay.
Nghĩ cùng thế sự lòng như đốt,
Trông suốt nhân tình dạ muốn say.
Muôn kiếp biết là duyên trọn vẹn,
Một đời riêng mấy kiếp chua cay.
Nỗi mình nỗi bạn dường bao nả,
Dám hỏi han đâu những cớ này.

II
Lẩn thẩn đi về mấy độ nay
Vì đâu đeo đẳng với nơi vầy
ấm trà tiêu khát còn nghe giọng
Chén rượu mừng xuân dạ thấy say
Điểm lữ trông chừng mây đạm nhạt
Dòng thu xem cỡ nước vơi đầy.
Thương ai hẳn lại thương lòng lắc
Này nợ này duyên những thế này.

[Bach Van Phi]

XUÂN ÐÌNH LAN ÐIỆU

Nguyệt tà nhân tỉnh thú lâu trung
Ngoạ thính đồng long,
Khởi thính đồng long
Dạ bán ai giang hưởng bán không.
Thanh dã tương đồng
Khí dã tương đồng
Tương tư vô tận ngũ canh cùng.
Tâm tại Vu Phong
Hồn tại Vu Phong
Ân ái thử tao phùng
Nhàn ỷ đông phong
Quyện ỷ đông phong
Nhất viên hồng hạnh bích thanh song
Phồn hoa tích dĩ không.
Kim triêu hữu kiến sổ chi hồng
Oanh nhi nhạc đới xuân phong khứ
Chỉ khủng đào yêu vô lực tiếu đông phong
Phong thanh nguyệt bạch, bả kì hương nhập khách ngâm trung.

Bài ca theo điệu xuân đình lan

Trăng tà người lặng từa lầu không
Năm lắng chuông đồng,
Dậy lắng chuông đồng,
Đêm lắng tiếng buồn vang mé sông
Thanh đã tương đồng,
Khí đã tương đồng
Thanh khí năm canh rộn rã lòng
Tâm ở Vu Phong
Ân ái cuộc tao phùng.
Nhàn tựa gió đông
Mỏi tựa gió đông
Một vườn hồng hạnh biếc xanh song
Phồn hoa tưởng đã không
Sớm nay bông nở mấy nhành hồng
Chim oanh chớ quyến xuân đi nhé
Ta sợ "Đào hoa vô lực tiếu đông phong"
Trăng thanh gió mát đem hương vào với các thi nhân.

Đào Thái Tôn dịch

[Bach Van Phi]

ÐỘ HOA PHONG

Phiến phàm vô cấp độ Hoa Phong,
Tiễu bích đan nhai xuất thuỷ trung.
Thuỷ thế mỗi tuỳ sơn diện chuyển,
Sơn hình tà kháo thuỷ môn thông.
Ngư long tạp xử thu yên bạc,
Âu lộ tề phi nhật chiếu hồng.
Ngọc động vân phòng tam bách cục
Bất tri thuỳ thị Thuỷ Tinh cung.


Dịch nghĩa :
Lá buồm không vội vượt qua vũng Hoa Phong,
Vách đá đứng, sườn núi đỏ, giữa nước chỏi dựng lên.
Thế nước tuỳ chỗ theo mặt núi mà biến chuyển.
Hình núi nghiêng mình, nép tựa cửa lạch để nước thông qua.
Cá rồng(2) lẫn lộn, tăm khuất dưới từng hơi nước mỏng mùa thu.
Âu(3) cò cùng bay trong ánh đỏ mặt trời chiều.
Cõi Tiên có ba trăm sáu động ngọc và phòng mây(4),
Đây không biết chốn nào là cung Thuỷ Tinh(5)

(1) Trong Phượng Sơn từ chí lược cũng như Đại Nam dư địa chí ước biên.
Sau đề: Chu thứ Hoa Phong tức cảnh bát thủ, sách đều chỉ chép 6 bài thơ, từng bài không có đề riêng.
Tháng 2 năm 1962, ông Trần Văn Giáp đã giới thiệu 5 bài trên báo văn nghệ. Năm 1983, giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã đặt tên cho từng bài thơ, phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ... Bản dịch năm bài thơ này được ông công bố trong Hồ Xuân Hương với vịnh Hạ Long (Tập san KHXH. Paris. 1984). Toàn bộ năm bài thơ sau đây, là bản công bố của Giáo sư Hoàng Xuân Hãn từ Tập san này.
Vũng Hoa Phong: Vịnh Hạ Long; lấy tên huyện xưa, sau đổi làm Nghiêu Phong. Huyện này gồm nhiều đảo.
(2) Cá rồng: Trỏ chung các loài sống dưới nước. Riêng đây thì tục truyền xưa có rồng xuống, cho nên
được đặt tên Hạ Long. Trong thời cận đại, các thuỷ thủ, kể cả các thuỷ quân Pháp, mách rằng đã từng
thấy con "rắn bể" nổi lên uốn khúc lòi lên trên mặt nước, dài trên ba mươi mét.
(3) Âu: là thứ chim nước đầu giống bồ câu, chân giống vịt, sống chung quanh vũng nước lớn, thường nằm im nổi trên mặt nước.
(4) Xưa tin rằng người ta có thể tu luyện trở thành bất tử, gọi là Tiên, ở những nơi hẻo lánh trên núi, bể xa, trong hang động, thường mây phủ. Văn bản chép số 306, nhưng trong các văn thơ thường chỉ nói "ba mươi sáu động Tiên". Hoặc tác giả cố ý muốn trỏ số rất nhiều.
(5) Thuỷ Tinh cung: trỏ cung điện mà người xưa tưởng là nơi cư trú của Tiên ở ngoài bể.

Dịch thơ:
Qua vũng Hoa Phong

Lá buồm thủng thỉnh vượt Hoa Phong.
Đá dựng bờ son mọc giữa dòng.
Dòng nước lần theo chân núi chuyển,
Mình lèn nghiêng để lối duyềnh thông.
Cá rồng lẩn nấp hơi thu nhạt,
Âu lộ cùng bay bóng xế hồng.
Hăm sáu phòng mây cùng động ngọc,
Đâu nào là cái Thuỷ Tinh cung?

[Bach Van Phi]

THÂN PHẬN NGƯỜI ÐÀN BÀ

Hỡi chị em ơi có biết không,
Một bên con khóc một bên chồng
Bô' cu lổm ngổm bò trên bụng
Thằng bé hu hơ khóc dưới hông.
Tất cả những là thu với vén
Vô.i vàng nào những bống cùng bông
Chồng con cái nợ là như thế
Hỡi chị em ơi có biết không ?

[Bach Van Phi]

BÀ LANG KHÓC CHỒNG

Văng vẳng tai nghe tiếng khóc gì ?
Thương chồng nên khóc tỉ tì ti .
Ngọt bùi, thiếp nhớ mùi cam thảo .
Cay đắng, chàng ơi, vị quế chi .
Thạch nhũ, trầm bì sao để lại,
Quy thân, liên nhục tẩm mang Ði .
Dao cầu thiếp biết trao ai nhỉ ?
Sinh ký chàng ơi, tử tắc quy .

[Bach Van Phi]

CHÙA XƯA

Thày tớ thung dung dạo cảnh chùa,
Thơ thì lưng túi, rượu lưng hồ .
Cá khe lắng kệ, mang nghi ngóp;
Chim núi nghe kinh, cổ gật gù .
Then cửa từ bi chen chật cánh,
Nén hương tế độ cắm đầy lô .
Nam mô khẽ hỏi nhà sư tí,
Phúc đức như ông được mấy bồ ?

[Bach Van Phi]

HỎI TRĂNG I

Mấy vạn năm nay vẫn hãy còn
Cơ' sao khi khuyết lại khi tròn
Hỏi con Ngọc thỏ đà bao tuổỉ
Chớ chị Hằng Nga đà mấy con?
Ðêm vắng cớ chi phô tuyết trắng?
Ngày xanh sao nỡ tạnh lòng son?
Năm canh lơ lửng chờ ai đó?
Hay có tình riêng với nước non.

[Bach Van Phi]

HỎI TRĂNG II

Một trái trăng thu chín mõm mòm,
Nảy vừng quế đỏ đỏ lòm lom!
Giữa in chiếc bích khuôn còn méo,
Ngoài khép đôi cung cánh vẫn khòm,
Ghét mặt kẻ trần đua xói móc,
Ngứa gan thằng cuội đứng lom khom
Hỡi người bẻ quế rằng ai đó
Ðó có Hằng Nga ghé mắt dòm

[Bach Van Phi]

ÐÁNH CỜ

Chàng với thiếp đêm khuya trằn trọc,
Ðét đồn lên đánh cuộc cờ người .
Hẹn rằng đấu trí mà chơi,
Cấm ngoại thuỷ không ai được biết.
Nào tướng sĩ dàn ra cho hết,
Ðể đôi ta quyết liệt một phen.
Quân thiếp trắng, quân chàng đen,
Hai quân ấy chơi nhau đà đã lửa .

Thọat mới vào chàng liền nhảy ngựa,
Thiếp vội vàng vén phứa tịnh lên.
Hai xe hà, chàng gác hai bên,
Thiếp thấy bí, thiếp liền ghểnh sĩ.

Chàng lừa thiếp đương khi bất ý,
Ðem tốt đầu dú dí vô cung,
Thiếp đang mắc nước xe lồng,
Nước pháo đã nổ đùng ra chiếu .

Chàng bảo chịu, thiếp rằng chẳng chịu
Thua thì thua quyết níu lấy con.
Khi vui nước nước non non,
Khi buồn lại giở bàn son quân ngà.

[Bach Van Phi]

CHÙA QUÁN SỨ

Quán Sứ sao mà cảnh vắng teo,
Hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo ?
Chày kình tiểu để suông không đấm,
Tràng hạt vãi lần đếm lại đeo .
Sáng banh không kẻ khua tang mít,
Trưa trật nào người móc kẽ rêu .
Cha kiếp đường tu sao lắt léo,
Cảnh buồn thêm ngán nợ tình đeo .

[Bach Van Phi]

Dỗ người đàn bà khóc chồng

Văng vẳng tai nghe tiếng khóc chồng
Nín đi kẻo thẹn với non sông.
Ai về nhắn nhủ đàn em bé,
Xấu máu thì khem miếng đỉnh chung


Khem: ăn kiêng khi mới ở cữ nên thường nói kiêng khem hoặc kiêng cữ. Miếng đỉnh chung: của ngon vật lạ thường có ở những nơi quyền quí cao sang. ý cả câu: Nếu đã xấu máu mà gặp phải của ngon vật lạ có thèm quá không nhịn được thì dùng ít thôi! Dỗ dành khuyên nhủ và nói bỡn.

[Bach Van Phi]

Miếng trầu

Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi
Này của Xuân Hương mới quệt rồi
Có phải duyên nhau thì thắm lại
Đừng xanh như lá bạc như vôi!

- Miếng trầu: Một khẩu trầu gồm ba thành phần chính hợp lại là trầu không, cau và vôi. Vỏ (rễ ) và thuốc lào là thành phần phụ gia.
- Trầu hôi: Lá trầu không loại xấu, nhỏ lá và có mùi hôi.
- Quệt: Quệt vôi vào lá trầu rồi mới têm.
- Cau đậu (cau kén), trầu lá to và mỡ, vôi vừa phải, khi ăn thì đỏ thắm và say. Cau bé, trầu hôi, vôi mặn thì ăn không đỏ và miếng trầu không ngon. Nhà thơ nói, về cái hẩm hiu của duyên phận.

[Bach Van Phi]

Đèo Ba Dội

Một đèo, một đèo, lại một đèo,
Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo.
Cửa con đỏ loét tùm hum nóc,
Hòn đá xanh rì lún phún rêu.
Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc,
Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo.
Hiền nhân quân tử ai là chẳng
Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo.


Đèo Ba Dội hay Ba đèo tên chữ là đèo Tam Điệp, thuộc huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hoá. Không phải Đèo Ngang như có sách đã nhầm.

[Bach Van Phi]

Khóc Tổng Cóc

Chàng Cóc ơi! Chàng Cóc ơi!
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi.
Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé
Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi


"Đứt đuôi nòng nọc", thành ngữ chỉ sự cắt đứt hẳn;
"Cóc bôi vôi lại về": Bôi vôi để đánh dấu vào cóc, thì cóc đi đâu rồi cũng lại trở về. Nhưng nay duyên vợ chồng đã đứt hẳn. Cóc đi đã đem theo cả dấu vôi, dẫu có nghìn vàng cũng không chuộc lại được vì mất Cóc là mất luôn cả dấu.

[Bach Van Phi]

Lưu biệt thời tại An Quảng,
An Hưng ngụ thứ
(Ghi lại lúc chia tay tại An Quảng, An Hưng.)


Người về người ở khéo buồn sao,
Tức tối mình thay biết lẽ nào.
Tơ tóc lời kia còn nữa hết,
Đá vàng lòng nọ xiết là bao.
Nổi cơn riêng giận ngày giời ngắn,
Mỏi mắt chờ xem bóng nguyệt cao.
Sớm biết lẽ giời lí có hợp,
Thì mười năm trước bận chi nao.

[Bach Van Phi]

Cảm cựu kiêm trình cần
Chánh học sĩ Nguyễn Hầu

(Hầu Nghi Xuân Tiên Điền nhân)

Dặm khách muôn nghìn nỗi nhớ nhung,
Mượn ai tới đấy gửi cho cùng.
Chữ tình chốc đã ba năm vẹn,
Giấc mộng rồi ra nửa khắc không.
Xe ngựa trộm mừng duyên tấp nập,
Phấn son càng tủi phận long đong.
Biết còn mảy chút sương siu mấy
Lầu nguyệt năm canh chiếc bóng chong.

Nhớ người cũ viết gửi Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu. Sau đầu đề trên, tác giả có chú: "Hầu, Nghi Xuân, Tiên Điền nhân" - "Hầu người làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân" - Như vậy, ở đây Nguyễn Hầu đúng là Nguyễn Du tiên sinh - Gia phả họ Nguyễn Tiên Điền ghi rõ mùa hè năm Kỉ Tỵ (1809), Nguyễn Du được bổ làm cai bạ Quảng Bình. Tháng 2 năm Quý Dậu (1813) ông được phong Cần chánh điện học sĩ, rồi được cử làm chánh sứ đi Trung Quốc tuế cống.

[Bach Van Phi]

Thệ viết hữu cảm

(Có cảm xúc thì viết lời thề )

Mười mấy năm trời một chữ tình
Duyên tơ này đã sẵn đâu đành
Mái mây cắt nửa nguyền phu phát
Giọt máu đầy hai chén tử sinh
Một kiếp đã tể cùng dạ thắm
Trăm năm đừng phụ với đầu xanh
Mai sau lòng chẳng như lời nữa
Dao búa nguyền xin luỵ đến mình.

[Bach Van Phi]

Cảm cựu tống tân xuân chi tác

I

Xuân này nào phải cái xuân xưa,
Có sớm ư? thời lại có trưa.
Cửa đông hoa còn thưa thớt bóng,
Buồng thoa oanh khéo dập dìu tơ
Phong lưu trước mắt bình hương nguội,
Quang cảnh trong đời chiếc gối mơ.
Cân vàng nửa khắc xuân lơ lửng,
Phố liễu trăm đường khách ngẩn ngơ.

II

Mới biết vị đời chua lẫn ngọt
Mà xem phép tạo nắng thì mưa.
Tri âm đắp nửa chăn còn ngắn,
Bức vách nghe xa tiếng đã thừa.
Nếm mía vụ này ngon những ngọn
Trông gương ngày nọ bẵng như tờ
Xưa nay còn có đâu hơn nữa,
Hay những từ đây, phải thế chưa?

[Bach Van Phi]

Trạo ca thanh

Linh lung tứ bích liệt vân bình
Ngọc duẩn sâm si thuỷ diện bình
Tiệm giác Đào Nguyên sơn tác hộ
Chỉ tùng Ngư Phố thạch dồn binh
Tận giao Tạ khách du nan biến
Già mạc Vân Lâm hoạ bất thành
Dao vọng thuỷ cùng sơn tận xứ
Hốt nhiên xung xuất trạo ca thanh

Dịch nghĩa:

Long lanh bốn vách giăng những bức bình phong vẽ cảnh mây.
Đá hình cây măng ngọc lô nhô mọc trên mặt nước phẳng.
Thầy rõ ràng rằng lỗi vào Đào Nguyên có cửa bằng núi đá,
Lạ thay! Sao mà bên bến cá lại có thành xây bằng đá để đóng đồn binh
Mặc lòng chàng Tạ Linh Liên đến chơi đây, đi xem đâu hết,
Dẫu là hoạ sĩ Ngọc Vân Lâm vẽ cảnh cũng không thật đúng,
Ngóng trông đến chỗ cuối nước hết núi,
Thình lình nghe tiếng chèo và tiếng ca trỗi lên.

Dịch thơ:

Trỗi tiếng ca chèo

Long lanh bốn phía rủ màn mây,
Nước phẳng lô nhô măng mọc dày.
Mới biết Nguồn Đào ngăn cửa đá,
Nào ngờ Bến cá có đồn xây
Mặc cho họ Tạ xem đâu hết,
Dẫu có chàng Lâm vẽ chẳng tầy.
Xa ngóng chân trời non lẫn nước,
Bỗng nghe chèo hát trỗi đâu đây.

(khuyết danh )

[Bach Van Phi]

Nhãn phóng thanh

Vi mang loa đại tháp thương minh
Đáo thử tu giao nhãn phóng than
Bạch thủy ma thành thiên nhẫn kiếm
Hàn đàm phi lạc nhất thiên tinh
Quái hình vị dĩ tiêu tam giáp
Thần lực hề dung tạc Ngũ Đinh
Phảng phất vân đồi đầu ám điểm
Cao tăng ưng hữu toạ đàm kinh.

Dịch nghĩa:

Mầu lam nhạt mờ mờ nối trời xa với bể xa.
Đến đây, tưởng như trong aắt toả sắc xanh ra
Nước bạc mài đá thành nghìn mũi gươm nhọn
Giữa đầm vắng, hình như có một sao trời sa xuống.
Vách đá hình kì quái không dễ dùng làm bảng đề danh kẻ đỗ đại khoa
Nếu không sức thần thì sao tạc nổi tượng lực sĩ hùng dũng như vậy
Phảng phất mây xuống thấp, phía trên đã xẩm tối,
Chắc đã có vị cao tăng ngồi yên lặng tụng kinh.

Dịch thơ:

Mắt toả màu xanh

Bể xanh lấp loáng tận trời xa,
Đây ngỡ màu xanh mắt tỏa ra.
Nước bạc mài nên nghìn mũi kiếm,
Đầm im rơi xuống một sao sa.
Quái hình chưa dễ đề khoa bảng,
Thần lực đâu đà tạc tượng ma.
Phảng phất mây rà đầu xẩm tối,
Cao tăng đang tụng chốn chiền già.

(khuyết danh )

[Bach Van Phi]

Hải ốc trù

Lan nhiêu tuỳ ý dạng trung lưu
Cảnh tỉ sơn dương cánh giác u
Sinh diện độc khai vân lộ cốt
Đoạn ngao tranh kị khách hồi đầu
Bằng Di diệp tác kình thiên trụ
Long Nữ thiêm vi hải ốc trù
Đại để Thuỷ Hoàng tiên vị cập
Cố lưu Nam điện củng kim âu.

Dịch nghĩa:

Phe phẩy mái chèo, tuỳ thích cỡi thuyền dong chơi giữa duềnh
Qua gần chân núi lại thấy cảnh càng vắng.
Mây thoảng qua, núi lộ mặt, thấy đá chơ vơ,
Những khối lèn dựng cao vút khi qua dưới, khách phải vếch trông.
Hoặc là hải thần Bằng Di đã dựng cột để chống trời nghiêng,
Hoặc là hải thần Long Nữ đã nối thêm cây nêu trỏ cung điện dưới bể.
ý chừng vua Tần Thuỷ Hoàng chưa từng đi kinh lí đến chỗ này,
Vì trời vốn dành nó lại ở xứ Nam này để làm vững chắc cơ đồ nước ta


Dịch thơ:

Giữ duềnh thủng thẳng phẩy chèo lan,
Sát núi càng hay cảnh lặng nhàn.
Mây cuốn bày ra lèn cứng cỏi,
Núi cao những ngóng đỉnh Toan Ngoan
Bằng Di chống cột e trời đổ,
Long Nữ thêm nêu sợ bể tràn.
Dấu ngựa Thuỷ Hoàng chưa đến đó,
Trời dành để giữ đất người Nam.

(khuyết danh )

[Bach Van Phi]

Sư hoang dâm

Cái kiếp tu hành nặng đá đeo,
Vị gì một chút tẻo tèo teo.
Thuyền từ cũng muốn về Tây Trúc
Trát gió cho nên phải lộn lèo.

[Bach Van Phi]

HỎI CÔ HÀNG SÁCH

Cô hàng lấy sách cắp ra đây!
Xem thử truyện nào thú lại say.
Nữ tú có bao xin xếp cả,
Phương hoa phỏng liệu có còn hay ...?
Tuyển phu mặc ý tìm cho kỹ,
Chinh phụ thế nào bán lấy may.
Kỳ ngộ bích câu xin tiện hỏi,
Giá tiền cả đó tính sao vay.

[Bach Van Phi]

ÐỀN TRẤN QUỐC


Ngoài cửa hành cung cỏ dãi dầu,
Chạnh niềm cố quốc nghĩ mà đau!
Một tòa sen lạt hơi hương ngự,
Năm thức mây phong điểm áo chầu.
Sóng lớp phế hưng coi vẫn rộn.
Chuông hồi kim cổ lắng càng mau.
Người xưa, cảnh cũ đâu đâu tá?
Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu

[Bach Van Phi]

Kí sơn nam thượng trấn hiệp trấn trần hầu

I

Vác cắm đàn tao một ngọn cờ,
Ấy người thân đấy phải hay chưa,
Lắc đầy phong nguyệt lưng hồ rượu,
Dắt lỏng giang hồ nửa túi thơ
Đình Nguyệt góp người chung đỉnh lại,
Trời Hoan mở mặt nước non xưa.
Bấy nay tài tử bao nhiêu tá,
Thèo đảnh khen ai kẻ đặt cho.

II

Trận bút xông pha quyết giật cờ,
Tài tình ai đã biết cho chưa.
Giấc Vu man mác năm canh nguyệt,
Duyềnh Ngự lênh đênh một lá thơ.
Tơ liễu đã khoe tài lạ trước,
Nguồn dào học hỏi lối quen xưa,
Giai nhân tài tử dường nào đấy
Hay nợ bình sinh chửa giả cho

[Bach Van Phi]

Dữ sơn nam thượng hiệp
trấn quan trần hầu xướng hoạ



I. Xuân Hương xướng:

Bình thuỷ tương phùng nguyệt hạ tôn
Cương trường phiến phiến thuộc nan ngôn
Khiêu cầm hữu ý minh hoàng xướng
Nhiễu thụ vô đoan ngữ thước huyên.
Thuỳ tục già thanh quy Hán khuyết
Tự tu liên bộ xuất Hồ môn
Bán diên biệt hậu tình đa thiểu
Mạch mạch không li Sảnh Nữ hồn

Dịch nghĩa:

Thân bèo nước gặp nhau, nâng chén rượu dưới trăng,
Tấc lòng son sắt thực là khó nói
Gọi đàn, vì có ý mà gảy khúc Câu hoàng
Quanh cây, không cơn cớ gì mà chim thước réo vang
Ai chuộc tiếng kèn Hồ trở về cung Hán
Tự thẹn về việc gót sen ra khỏi cửa rợ Hồ
Sau phút li biệt, còn lưu luyến biết bao tình,
Lớp lớp khôn rời hồn Sảnh Nữ.

Dịch thơ:

Gặp gỡ dưới trăng chuốc mời
Lòng son đòi đoạn chẳng nên lời.
Khúc đàn ai gảy đà đưa ý,
Ngoài ngõ khách kêu chẳng thấy người.
Ai chuộc tiếng kèn về Hán đó?
Tủi lê gót ngọc đất Hồ rồi!
Biệt li dở tiệc tình lưu luyến,
Hồn Sảnh sầu đau mạch mạch khơi.

(Trần Thanh Mai dịch)

[Bach Van Phi]

Xuân Hương tặng Hiệp Quận

Hẹn thu hẹn nguyệt luống ăn năn,
Cái kiếp phù sinh những nợ nần.
Cửa viện xuân về hoa mát mẻ,
Ðài trang mây náu nguyệt băn khoăn.
Duyềnh xanh nước chảy tin lai láng,
Lá thắm thơ gieo bút ngại ngầm.
Son phấn dám đâu so ngọn bút,
Mượn tay thi tướng nhắc đồng cân

[Bach Van Phi]

NGUYỆT DẠ CA

I
Lộ như châu hề nguyệt như sai
Thúc vãng lai hề chiếu dư hoài
Uyển cố nhân hề thiên nhai
Ái bất kiến hề tâm bồi hồi
Ðài hoang Thần nữ miếu
Vân tán Sở vương đài
Minh nguyệt quang như thử
Ngã tư chi nhân hề yên tại tai


II.

Hoa kỳ tự hề ba kỳ thi
Hà vi thường hề vân vi y
Diệc ký cấu chỉ hề ngã tâm tắc di
Ngữ hạt ký hề thê trì
Sầu lưu Tương thủy thính
Muộn áp Thục sơn đê
Nhật nguyệt hề vô căn hề
Tình chi sở chung
Bất tri kỳ kỳ

Dịch thơ :

BÀI CA ĐÊM TRĂNG

I
Sương như hạt châu , chừ ,trăng như ngọc
Vụt qua lại , chừ , soi chiếu lòng ta
Người xưa dịu dàng , chừ , phương trời
Yêu như không gặp chừ lòng bồi hồi
Rêu hoang miếu Thần Nữ
Mây tan đài Sở Vương
Ánh trăng sáng như vậy
Người mà ta nhớ , chừ ở nơi đâu ?

II.

Hoa là chữ chừ nhụy là thơ
Ráng làm xiêm chừ mây làm áo
Cùng là gặp nhau chừ lòng ta thảnh thơi
Lời sao đà chừ chậm trễ
Nghe sầu trôi trên sông Tương
Nén nỗi buồn dưới núi Thục
Tháng ngày không gốc rễ chừ
Nơi tình hội tụ
Biết hẹn khi nào ?

(khuyết danh)

[Bach Van Phi]

THIẾU NIÊN DU ÐIỆU

Quỳnh diên tọa hoa
Phi thương đối nguyệt
Phong lưu thuộc thùy gia ?
Lý tử quán hào
Từ phi viện bút
Tứ nhã nhập thi ca
Kim tịch thị như hà
Xúc tịch đàm tâm
Hồi đăng tự sự
Phủ bút nhất ha ha

Dịch thơ :

ÐIỆU THIẾU NIÊN DU (tuổi trẻ rong chơi )

Tiệc quỳnh nở hoa
Chén nâng chuốc nguyệt
Phong lưu nhà nào ta ?
Lý Bạch vung lông
Từ phi viện bút
Tứ nhã nhập thi ca
Ðêm nay ra sao a ?
Ðến chiếu niềm trao
Ðèn khêu thuật chuyện
Vỗ bút cười ha ha

(khuyết danh)

[Bach Van Phi]

THU DẠ HỮU HOÀI

Dạ thâm , nhân tĩnh , độc trù trừ
vân lâu , tửu lãnh , ngân hoàn bán
Thủy khoát , phong trường , ngọc lậu cô
Hoa hoa , nguyệt nguyệt , chủ nhân ngô
Xuân tịch tịch
Xuân hứng bất đa hồ ?
Nhạn ảnh hà quy ? Vân tự trụ
Trùng thanh như khốc thủy không lưu
Tuế án tu liên

Dịch thơ :

CẢM HOÀI ĐÊM THU

Ðêm khuya ,người lặng , mình ngẩn ngơ
Lầu mây rượu lạnh , nửa vần thơ
Nước rộng , gió dài , đồng hồ tịch
Hoa hoa , nguyệt nguyệt , chủ nhân cô !
Xuân tịch lặng
Lòng xuân vẫn chan chứa
Bóng nhạn về đâu ? Mây vẫn đứng
Giun dế như than nước mãi trôi
Năm muộn than ôi !

[Bach Van Phi]

NGƯ ÔNG KHÚC HÀNH

Dã ông đạm bạc diệc phồn hoa
Thác nhận đào yêu thị hệ la
Ký ngữ khinh chu tòng điếu tử
Quá giang ưng bất thính tỳ bà !
Quá giang mạc thính tỳ bà
Cao thanh bất tự Hồ già thê lương !
Ðào nguyên thủy khoát , thiên trường
Ngư ông nhất trạo tiên đường bán khai
Vạn trùng xuân tỏa thiên thai
Cầm thanh lạc , giốc thanh ai bất đồng
Hàn sơn thảo sắc thông thông
Tô giang kỷ đáo thanh phong tự nhàn

Dịch thơ :

BÀI HÀNH VỀ MỘT ÔNG CHÀI

Ông dù đạm bạc vẫn phồn hoa
Lầm tưởng đào non lưới giăng ra
Nhắn nhủ người câu đò nhạ lướt
Qua sông chớ mảng tiếng tỳ bà !
Qua sông đừng mảng tỳ bà
Tiếng cao chẳng giống tù và thê lương
Nguồn Ðào trời nước mênh mông
Nhà tiên hé mở , chèo buông mái chài
Muôn trùng xuân khóa Thiên thai
Tiếng đàn vui , tiếng ốc ai chẳng đành
Cỏ bờ núi lạnh xanh xanh
Sông Tô hằng đến hưởng thanh phong nhàn

(khuyết danh)

[Tay Doc]

Hang Cắc Cớ

Trời đất sinh ra đá một chòm
Nứt ra đôi mảnh hỏm hòm hom
Kẽ hầm rêu mốc trơ toen hoẻn,
Luồng gió thông gieo vỗ phập phòm.
Giọt nước hữu tình rơi lõm bõm,
Con đường vô ngạn tối om om.
Khen ai đẽo đá tài xuyên tạc,
Khéo hớ hênh ra lắm kẻ dòm !

[Tay Doc]

Quả Mít

Thân em như quả mít trên cây,
Da nó sù sì, múi nó dày.
Quân tử có yêu thì đóng cọc,
Xin đừng mân mó nhựa ra tay.

[Tay Doc]

Đề Đền Sầm Nghi Đống

Ghé mắt trông ngang thấy bảng treo,
Kìa đền Thái Thú đứng cheo leo.
Ví đây đổi phận làm trai được,
Thì sự anh hùng há bấy nhiêu.

[Tieu Dieu Khach]

Chiều Hôm Nhớ Nhà

Vàng tỏa non tây, bóng ác tà;
Đầm đầm ngọn cỏ, tuyết phun hoa.
Ngàn mai lác đác chim về tổ;
Dặm liễu bâng khuâng khách nhớ nhà.
Còi mục thét trăng miền khoáng dã;
Chài ngư tung gió bãi bình sa.
Lòng quê một bước nhường ngao ngán,
Mấy kẻ tình chung có thấu là?